Feminisme en de islam: twee dingen die juist goed samengaan
Een aanname die vaak gedaan wordt is dat feminisme en de islam niet samen zouden gaan. Maar niets is minder waar.
Vraag de gemiddelde (rechtse) Nederlander en ze zullen zeggen dat het feminisme helemaal niet past binnen de islam. Volgens hen is de islam een religie die inherent onderdrukkend is en een waarin vrouwen dus nooit gelijke rechten zouden kunnen krijgen. Ze zien een documentaire of een nieuwsbericht over vrouwen in Afghanistan en baseren hun beeld van de islam op die berichten.
Het argument dat de islam anti-feministisch zou zijn wordt dan ook vaak gebruikt om te claimen dat de islam geen plek heeft in onze westerse samenleving; wij zijn – volgens deze mensen – hartstikke feministisch en vrouwen hebben hier alle vrijheden die ze maar kunnen bedenken *ahem*.
Maar de realiteit ligt anders.
De islam is namelijk helemaal niet zo anti-feministisch als de witte Nederlanders denken. En feminisme in Arabische landen is helemaal niet zo zeldzaam of gek als mensen hier in Nederland denken. Zo deed Saskia Glas, docent sociologie, onderzoek naar het feminisme in Arabische landen. Zij kwam erachter dat religieuze mensen in die landen in 20% van de gevallen juist positief tegenover het feminisme stonden – tegenover 5% van de ongelovigen.
En dat betekent dat de islam dus niet per definitie haaks staat op het feminisme.
Feministische overtuigingen in Nederland
We kijken eerst naar hoe ‘feministisch’ Nederland eigenlijk is. Genderopvattingen – ideeën over wat een man of een vrouw wel of niet zouden mogen doen – zijn te verdelen in drie categorieën: normen over interpersoonlijk gedrag, openbare gelijkheid, en rolverdelingen in huis.
Het komt vaak voor dat mensen verschillende opvattingen hebben over die categorieën. Zo kan iemand geloven dat vrouwen in de politiek horen en dat zij niet de ‘huisvrouw’ hoeven te zijn, maar wel dat grapjes over haar borsten gemaakt mogen worden.
Dit laatste valt onder grensoverschrijdend gedrag en dat is in Nederland een groot probleem – zo groot dat er een overheidscampagne voor is opgezet. Zo hadden meer dan 1,8 miljoen mensen van 16+ in 2022 te maken met seksueel grensoverschrijdend gedrag. Veel van die slachtoffers waren vrouwen.
Maar dat is niet de enige categorie waar Nederland slecht op scoort.
Zo wordt de manosphere in Nederland ook steeds groter. Jonge mannen worden binnen een paar video’s geconfronteerd met conservatieve content over de rolverdeling in huis en openbare gelijkheid. En dat beïnvloedt onze denkwijze. Uit een panel van EénVandaag bleek dat 4 op 10 mannen vindt dat een vrouw thuis bij het kind moet blijven. Een kwart vindt dat de vrouw verantwoordelijk is voor het huishouden. Uit een Europees onderzoek kwam hetzelfde naar voren: steeds meer mannen vinden geweld richting vrouwen geoorloofd en vinden dat ‘de man’ de financiën thuis moet beheren; precies zoals vroeger.
Daarnaast hebben we een van de hoogste femicide-percentages van Europa en ligt het percentage huiselijk geweld ook hoog.
De manier waarop die drie categorieën beoordeeld worden verschilt dus enorm onder Nederlanders.
Ook belangrijk; zo’n 30% van de bevolking in Nederland is christelijk – een percentage dat aan het stijgen is. Religies kunnen patriarchaal zijn waardoor ze weinig ruimte laten voor vrouwenemancipatie; ook het christendom.
feministische overtuigingen binnen de islam
Dan over naar de islam. Zo’n 6 procent van de bevolking in Nederland is moslim. En dat beïnvloed – net als het christendom – ook de manier waarop gekeken wordt naar de drie categorieën van genderopvattingen.
Uit onderzoek blijkt dat een deel van de moslims relatief progressief zijn met betrekking tot de laatste twee categorieën: openbare gelijkheid en de rolverdeling thuis. Maar ze hebben wel meer conservatieve opvattingen als het gaat om seksuele vrijheid (de eerste categorie).
Natuurlijk zijn moslims, net als Nederlanders of christenen, geen homogene groep en verschillen ze net zo goed van meningen en opvattingen. Zo staan moslims die langer in Europa wonen over het algemeen ook progressiever tegenover seksuele vrijheden.
Of de houdingen van islamitische Nederlanders vergelijkbaar is met niet-gelovige Nederlanders of christelijke Nederlanders is moeilijk te meten; niet elk vrouwenrecht wordt op dezelfde manier gewaardeerd door de verschillende groepen of de mensen binnen die groep.
Zo mag een vrouw binnen de islam wel abortus plegen als zij nog geen 16 weken zwanger is of als het leven van de moeder daarna in gevaar is. Dat is al progressiever dan bijvoorbeeld de gereformeerden of rooms-katholieken in Nederland (zo’n 20% van de bevolking). Maar in Saoedi-Arabië mag een vrouw niet zonder man het huis uit en in Egypte mag je als vrouw niet zomaar scheiden van een man terwijl het andersom wel mag.
Net zoals in andere religies kan de islam patriarchaal zijn en weinig ruimte laten voor vrouwenemancipatie. Wel is hier ook de vraag of het gaat om religie of juist om cultuur; het onderzoek van Saskia Glas kan hier een idee van geven: sterk religieuze mensen (van alle genders) in Arabische landen steunden het feminisme vaker dan niet-religieuzen in die landen. Het ging om 20% tegenover 5%.
En dat geldt al helemaal voor de moslim feministen.
De islam is niet anti-feministisch
Wanneer ze naar moslimvrouwen kijken, denken veel Nederlanders dat moslimvrouwen onderdrukt worden en geen vrije wil hebben. Dat alles voor hen bepaald wordt door een man of dat zij standaard het slachtoffer zijn van huiselijk geweld.
Dit is een mythe.
Hoewel veel mensen graag willen geloven dat het feminisme een ‘westerse’ uitvinding is die we nu naar het oosten moeten brengen, strijden vrouwen in islamitische landen al meer dan 100 jaar voor gelijke rechten en tegen onderdrukking door mannen of het geloof. In bijna alle islamitische landen is wel een vrouwenbeweging of een feministische beweging te vinden.
Het is dan ook een hele westerse aanname om te stellen dat het feminisme ‘westers’ is – of dat het feminisme in Nederland het enige ‘juiste’ feminisme is.
De islam maakt namelijk fundamenteel geen onderscheid tussen mensen. De Koran stelt alle mensen gelijk aan elkaar met gelijke rechten – precies zoals het feminisme dat doet. Het enige verschil is de rol van de vrouw tegenover die van de man. Hierin verschilt de Koran trouwens niet van de Bijbel; gelijk voor God maar verschillend in rol/functie.
Het feminisme staat dus niet in conflict met de principes die in de Koran staan. Het probleem is volgens deze feministische moslimvrouwen dan ook niet het geloof zelf, maar het feit dat de teksten vooral door mannen geïnterpreteerd en uitgelegd worden. Want precies zoals je de Bijbel op verschillende manieren kunt interpreteren, kun je dat met andere heilige geschriften ook.
De islam is dus geen religie waarin het feminisme nooit zou kunnen bestaan. Niet alleen bestaat het al decennialang, maar er is een hele stroming feministen die juist inspiratie haalt uit hun geloof.
Zij interpreteren de Koran door een feministische lens.
Feminisme en de islam horen bij elkaar
“Misschien ben ik wel feminist omdát ik moslim ben” stelt Seyran Ateş, een Turks-Duitse activist, tijdens een bijeenkomst van Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis. Zij is een van de feministische islamitische vrouwen. Ze startte de eerste en enige liberale moskee in Duitsland – een waar mannen en vrouwen samen mogen bidden en waar vrouwen imam mogen worden.
Ateş gaat verder: “De islam helpt mij juist om meer rechten voor vrouwen te verwerven. Mijn feminisme kan echt niet losgekoppeld worden van de islam. Ik laat me ook inspireren door islamitische vrouwen zoals Aicha, een autoriteit op religieus gebied, zwaargewicht in islamitisch recht en een van de echtgenotes van de profeet Mohammed. Uiteindelijk gaat het mij om de autonomie van lichaam en geest, dat zie ik ook terug in mijn gesluierde en hardwerkende moeder. Dus of deze vrouwen zich feminist zouden noemen of niet, voor mij zijn ze dat wel.”
Dit geldt ook voor Anne Dijk, die soms moeite heeft zichzelf ‘feminist’ te noemen. Voor haar is dit namelijk een inherent onderdeel van haar geloof: “Voor mij betekent moslim zijn per definitie dat ik voor vrouwenrechten sta”, vertelt ze De Kanttekening. Ze legt uit dat zelfbeschikking en gelijkwaardigheid er al waren in de tijd van de profeet Mohammed – feministische waarden, dus.
Het hele debat over hoofddoeken is voor deze feministen dan ook zinloos en onbelangrijk. Een betuttelende houding vanuit het westen terwijl de echte problemen – zoals ongelijke kansen op de arbeidsmarkt voor moslim-vrouwen – onbesproken blijven.
“Vaak worden deze verhalen verteld door vrouwen die islamitisch zijn geweest, of uit moslimlanden zijn gekomen en allerlei nare ervaringen hebben gehad met religie. Of door witte mensen die zichzelf als progressief zien en mij willen bevrijden van de hoofddoek. Ik ben daar zo klaar mee … Het gaat elke keer vooral over hoe moslimvrouwen te bevrijden, maar zo komen we niet vooruit”, vertelt Seyran Ateş aan One World.
feminisme en de islam: Islamfeminisme
Een feministische stroming binnen de islam is het islamfeminisme. In deze stroming, die al sinds de jaren ’80 bestaat, halen vrouwen moed uit de Koran en de Hadith, en gebruiken deze geschriften om juist ongelijkheid en misstanden in de maatschappij aan te kaarten.
Ironisch genoeg is deze stroming mede ontstaan vanuit een protest tegen het westerse idee dat de islam en het feminisme niet samen zouden kunnen gaan. Deze vrouwen “zijn er trots op dat hun godsdienst, in tegenstelling tot het christendom en het judaïsme, de onvoorwaardelijke gelijkheid van man en vrouw in zijn basistekst heeft ingeschreven”, legt Margot Badran uit.
Belangrijk onderscheid: het islamfeminisme is geen religieuze stroming. Het gaat om feministen die daarnaast ook religieus zijn. Het gaat dus om een zoektocht naar hoe feministische waarden en ideeën over gelijkheid in islamitische landen geïmplementeerd kunnen worden.
En dat lukt deze feministen ook. Zo heeft een vrouwenbeweging in Marokko de echtscheidingswetten hervormd en mogen vrouwen daar scheiden en zijn ze beschermd tegen verstoting.
Een op de vier mensen van de 70.000 ondervraagden in Arabische landen noemt zichzelf een moslimfeminist. Ter vergelijking: in Nederland noemde van de 2433 ondervraagden 58% van de vrouwen en 24% van de mannen zichzelf in 2020 een feminist.
Maar niet alle moslim feministen zijn islamfeministen. Geleerde Saba Mahmood zegt zelf dat de interpretatie van de Koran zoals de islamfeministen die gebruiken niet het belangrijkste doel is. Het gaat volgens haar juist om wie de politieke macht heeft die interpretatie te bepalen; “zonder macht geen interpretatie”.
Kortom: feminisme binnen de islam is ook niet homogeen.
moslimvrouwen die je moet volgen
Nog niet bekend met feministische of activistische moslimvrouwen? Dan hebben wij een aantal accounts die je kunt volgen. Bijvoorbeeld Kauthar Bouchallikht; activist en voormalig kamerlid voor GroenLinks/PvdA die zichzelf van de kieslijst haalde vanwege een gebrek aan actie binnen haar fractie met betrekking tot Palestina.
Of Amani Al-Khatahtbeh; schrijfster, activiste en oprichter van de blog MuslimGirl.com voor moslimvrouwen. Maar ook Esma Kendir; voorzitter van Collectief Jonge Moslims dat tegen discriminatie van moslims strijdt.
Andere moslimvrouwen die zich inzetten voor de rechten van vrouwen of andere minderheden zijn Yassmin Abdel-Magied; schrijfster en activiste die ook rapporteert over de situatie in Soedan, Linda Sarsour; een Palestijns-Amerikaanse activist, Akeela Ahmed; Britse activiste en oprichtster van British Muslim Trust – een organisatie die strijd tegen discriminatie van moslims, of Blair Imani; activiste en bekend van de ‘Smarter in Seconds‘-serie.
Andere Nederlandse moslimvrouwen om te volgen: Esmaa Alariachi en Wulan Bekker.
feminisme en de islam gaan samen
De islam wordt nooit op dezelfde manier bekeken als het christendom of andere religies. Binnen andere religies is ruimte voor nuance. Maar de islam wordt niet als een diverse religie gezien waarbij de interpretatie van de tekst of de houding van de gelovigen ook per persoon of huishouden kan verschillen.
De gemiddelde Nederlander ziet maar één islam. En dat terwijl *de* islam niet bestaat.
Daarnaast is Nederland zelf helemaal niet zo progressief als het gaat om genderopvattingen. Onze lens van witte superioriteit zorgt ervoor dat we denken dat alles wat wij hier in Nederland doen het ‘juiste’ is. Terwijl we een van de hoogste femicide-percentages hebben in Europa en het aantal gevallen van grensoverschrijdend gedrag alarmerend hoog ligt.
Die superieure houding zorgt er ook voor dat we denken dat een vrouw met een hoofddoek nooit vrij kan zijn want dat “zou ik nooit voor m’n lol dragen”. Maar er zijn veel verschillende soorten feminisme die allemaal in hun eigen context bestaan. En hoe moeilijk dat ook voor te stellen is voor de gemiddelde Nederlander; vrouwen in het buitenland zitten niet allemaal te wachten op een ‘redding’.
Moslimvrouwen strijden tegen dezelfde vijand; namelijk het patriarchaat. Dat kan vanuit de eigen gemeenschap komen – precies zoals dat bij andere religies gebeurt – maar komt sowieso vanuit de rest van de samenleving – al helemaal van rechtse witte Nederlanders die deze vrouwen onderdrukken door hun westerse waarden te willen opleggen.
En die strijd tegen het patriarchaat is precies waar het feminisme voor staat.
Image by: Magnific
Source: The Guardian, NBC News, European Network Against Racism, CBS, Sociale Vraagstukken, VoxWeb, Sampol, Madave, MO, One World, De Kanttekening, College voor de Rechten van de Mens, Humanistisch Verbond
DIT IS FRIEQUE
FRIEQUE is een nieuw platform, magazine en community voor iedereen die trots is anders te zijn. We geven niet om clout: wij doen wat we doen omdat het juist is en omdat we de wereld een stukje beter willen maken.
- 00Days
- 00Hours
- 00Minutes
- 00Seconds