Protesten in Iran: waarom geen rode lijn voor de Iraniërs?
Er zijn protesten uitgebroken in Iran. Wij leggen je uit hoe dit precies zit en geven antwoord op de vraag: waar zijn de demonstranten die voor Palestina een rode lijn trokken?
Trigger warning: onderdrukking
Er zijn grote protesten in Iran uitgebroken en honderden Iraniërs zijn vermoord door de overheid van de Islamitische Republiek. Trump heeft inmiddels aangegeven drastische maatregelen te gaan nemen als het geweld tegen de demonstranten niet stopt.
De Iraanse bevolking wordt al decennia onderdrukt, tot zwijgen gebracht en vermoord. Een vraag die dan ook vooral uit rechtse hoek terugkomt is: “waar zijn toch al die pro-Palestina demonstranten die zoveel om mensenrechten zeiden te geven?” Maar de situatie in Iran zit iets complexer in elkaar dan de genocide in Palestina.
De geschiedenis van Iran is compleet verweven met die van de Verenigde Staten en het ingrijpen van de VS staat dan ook niet op zichzelf. Dit bestaat in een bepaalde context die niet los te zien is van eerder ingrijpen van de VS en hoe dit uiteindelijk leidde tot de crisis in Iran.
Wij vertellen je hoe deze crisis ontstaan is, wat voor rol de VS hierin speelt en waarom protesteren als Nederland zijnde ten eerste niet heel veel zin heeft, maar ook misschien niet de juiste zet is.
Iran: geschiedenis van internationale inmenging
De huidige crisis en protesten in Iran beginnen in de 20ste eeuw. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de oliereserves in Iran heel belangrijk voor de Britten die – samen met de Russen – het land bezetten om controle te krijgen over de Perzische Golf en de vele olievelden.
De Shah (monarch) werd door Rusland en Groot-Britannië afgezet vanwege vermoedens dat hij pro-Duitsland zou zijn. Zijn zoon kwam zo, door middel van internationaal ingrijpen, aan de macht. Shah Reza Pahlavi regeerde als een dictator met onderdrukking en geweld en was een voorstander van sterke internationale banden.
Maar zijn tegenstander Mohammad Mossadegh kreeg steeds meer steun van het volk. Daarom was de Shah gedwongen om Mossadegh uiteindelijk aan te wijzen als premier.
Mohammad Mossadegh wilde dat de controle over de oliereserves terug in handen kwam van de Iraniërs en dat de opbrengsten van de olie naar de Iraanse economie ging. Hij nationaliseerde de olie industrie met de oprichting van de National Iranian Oil Company.
Westerse landen die economische interesse hadden in Iran vonden deze ontwikkeling maar niks. En de Shah, die na het aanstellen van de premier in ballingschap moest leven, zag Mohammad ook liever gaan.
Daarom schakelde hij de hulp in van de Britten en de VS. In 1953 werkten de MI-6 en de CIA samen voor ‘Operation Ajax‘; een operatie gericht op het afzetten van Mossadegh. De Britten wilden de macht terug in handen van Shah Reza Pahlavi en de National Iranian Oil Company werd vervangen door een partnerschap waarin Amerika deelde in de rijkdommen van de olie-industrie.
protesten in iran tegen dictatuur
De Iraanse economie stortte in maar de dictator Reza Pahlavi mocht zijn plek als Shah weer innemen. In 1979 ontstond er een revolutie in Iran tegen het dictatoriale regime van deze Shah.
De onofficiële leider van deze revolutie was Ruhollah Khomeini. Hij kaapte de revolutie nadat de echte leiders van de revolutie door de Shah waren geëxecuteerd. Khomeini kwam met beloftes van vrijheid en vrede.
Wat de Iraniërs kregen was een religieuze dictatuur waarin duizenden mensen vermoord werden. Hossein Daei Alilslam schrijft voor de NCRI: “De Shah maakte de weg vrij voor Khomeini om aan de macht te komen. Met andere woorden, Khomeini was de echte opvolger van de Shah.”
Tijdens de revolutie werd de monarchie, zoals die lange tijd in Iran bestaan had, omvergeworpen en kwam een Ayatollah (hoge titel voor hoge sjiitische geestelijken) aan de macht. Waar de Shah gericht was op modernisatie en verwesterlijking, heerste Ayatollah Khomeini over het land met een islamitische visie.
Iran werd omgedoopt tot de Islamitische Republiek Iran en de vlag van het land veranderde van de leeuw met zon naar het symbool voor ‘Allah’. De Ayatollah installeerde een systeem in Iran waarbij het land geregeerd werd door ‘mullahs’; sjiitische geestelijken. Zijn beleid voor het land was pro-Islam en pro-revolutie.
Én tegen de Verenigde Staten en Israël. De Islamitische Republiek ondermijnde de heerschappij van de VS in het gebied en zorgde ervoor dat Amerika een strategische plek in het SWANA-gebied verloor.
In 1989 kwam Ayatollah Ali Khamenei aan de macht; nog een dictator die het volk onderdrukte en elke tegenstand de kop in drukte. Het volk kwam regelmatig in opstand tegen het regime vanwege de slechte economische omstandigheden in het land.
kernwapens en de bemoeienis van de VS
Ondertussen speelden kernwapens een grote rol in de geschiedenis en bij de huidige bemoeienis van landen als Israël en de VS. De ontwikkeling van kernwapens in Iran begon in 1950 met de steun van de VS. De Verenigde Staten leverde de kernreactor en het uranium voor de bouw van de eerste kerncentrale in Tehran.
Maar tijdens de revolutie stagneerde dit hele programma. De Ayatollah was tegen nucleaire technologie en zag het als iets westers en ‘on-islamitisch’. Het militaire doel van de kerncentrales werd in 2003 stopgezet. Amerika geloofde hier niet in en zag Iran als een bedreiging.
Amerikaanse president Barack Obama sloot in 2015 een deal met Iran: de Verenigde Staten zou de sancties opheffen als Iran beloofde de hoeveelheid uranium voor civiel gebruik zou beperken. Een ferm tegenstander van deze deal was Israël. De Islamitische Republiek had banden met Hamas en heeft er nooit een geheim van gemaakt dat ze Israël – die ze koloniaal noemden – wilden vernietigen.
Toen Trump aan de macht kwam zette hij de deal van Obama meteen stop. Ook zorgde hij opnieuw voor sancties. Ondertussen was er geen concreet bewijs dat Iran inderdaad bezig was met het ontwikkelen van kernwapens. Toch bleven Israël en bondgenoot de VS ervan overtuigd dat Iran een bedreiging vormde.
Emeritus Professor Amin Saikal van The University of Western Australia’s School of Social Sciences schreef in een opiniestuk: “Jarenlang heeft de Israëlische premier hardnekkig gestreefd naar de ondergang van het Iraanse islamitische regime, in overeenstemming met zijn machtsbelangen en zijn visie op de veiligheidsbehoeften van Israël.”
Dit sentiment leidde op 13 juni 2025 tot een aanval van Israël – en later de Verenigde Staten – op Iraanse kerncentrales. Dit kwam bekend te staan als de Twaalfdaagse Oorlog.
De huidige protesten in Iran
De huidige demonstraties in het land begonnen zo’n twee weken geleden in Tehran – een stad die nog steeds herstellende was van de aanvallen in juni. De bazaaris, de winkeliers in de bazaar, kwamen in opstand tegen de uit de hand gelopen inflatie in het land. Die was inmiddels gestegen met 40%.
Deze groep had altijd achter de Islamitische Republiek gestaan en de huidige protesten kwamen dan ook als verrassing. Arang Keshavarzian, hoogleraar Midden-Oosten- en islamstudies aan de New York University en auteur van “Bazaar and State in Iran”, vertelt CNN: “Al meer dan 100 jaar lang spelen bazaaris een belangrijke rol in alle grote politieke bewegingen in Iran. Veel waarnemers zijn ervan overtuigd dat de bazaaris tot de meest loyale aanhangers van de Islamitische Republiek behoren.”
Dat maakt deze opstand bijzonder en doet experts vermoeden dat de Islamitische Republiek dit keer geen stand houdt. Arang vertelt: “Het heeft een kookpunt bereikt. Ik verwacht dat de Islamitische Republiek die we vandaag zien, er in 2027 waarschijnlijk niet meer zal zijn.”
De aanleiding voor de opstanden was de drastische stijging in prijs van basale producten door de sancties die in september 2025 door de Verenigde Naties werden opgelegd. Daarnaast besloot de centrale bank om een programma stop te zetten dat bepaalde importeurs toegang gaf tot een gesubsidieerde dollar-rial-wisselkoers.
Dit leidde tot hogere prijzen van voedsel en sommige bazaaris moesten hun winkels permanent sluiten.
Protesten in Iran: de huidige situatie
De protesten in Tehran breidden zich uit naar de rest van het land en meer dan 180 steden en dorpen protesteren tegen het regime.
De demonstranten zijn niet alleen boos over de slechte economische situatie in het land. Ze protesteren ook tegen de discriminatie die heerst in Iran. Zo worden de Koerden en Baluchi al jaren gediscrimineerd en zijn vrouwenrechten al jaren een punt van onvrede in het land. Zo braken in 2022 grootschalige protesten uit toen de Iraanse Mahsa Amini vermoord werd door de politie omdat ze geen hijab wilde dragen.
Inmiddels zijn – naar schatting – minstens 600 mensen vermoord en meer dan 10.000 mensen gearresteerd.
Donald Trump zei dat zijn administratie de protesten op de voet volgt. Hij dreigde met militaire acties als meer demonstranten werden vermoord. Ondertussen kondigde Trump ook nieuwe sancties aan: alle landen die zaken doen met Iran moeten hoge invoerrechten betalen.
De overheid van de Islamitische Republiek noemt de demonstranten “opruiers die de Amerikaanse president willen behagen”. De bazaaris worden “verraderlijke huurlingen” genoemd.
Het nieuws over de protesten en de stand van zaken in Iran is beperkt omdat de overheid journalisten en burgers beperkt in hun mogelijkheden om verslag te doen. Sociale media en westerse nieuwskanalen zijn ook verbannen. Daarnaast is er sprake van een totale blackout waardoor telefoonverbindingen en het internet niet meer werken.
De overheid zegt alles inmiddels ‘onder controle’ te hebben. Het is niet zeker of dit waar is.
Amerika en haar plannen na protesten in iran
Khamenei heeft onderhandelingen met de VS steeds afgewezen omdat de VS volgens hem niet wil onderhandelen maar eisen op wil leggen.
Het zou niet de eerste keer zijn dat Trump ingrijpt in een soeverein land om zijn eigen ideeën en wil op te dringen. De Amerikaanse president ontvoerde niet lang geleden de Venezolaanse president Maduro. Een actie die tegen het internationale recht in gaat. Een aanval op Iran zou dat ook zijn.
De bevolking van Iran heeft het recht om te protesteren en hun overheid omver te werpen. De Verenigde Staten heeft niet het recht om hierbij in te grijpen.
Daarnaast leidt het ingrijpen van de VS historisch gezien nooit tot positieve verandering. Altijd als de Verenigde Staten zich mengt in een conflict in SWANA-gebieden, zorgt het voor langdurige instabiliteit in deze landen en het hele SWANA-gebied. Het gebeurde eerder al in Irak en in Libië en Iran zou eenzelfde toekomst staan te wachten.
Ook wordt de situatie waar het volk nu tegen protesteert veroorzaakt door westerse landen. Zo is Iran een van de meest gesanctioneerde landen in de wereld; het staat op de tweede plek onder Rusland. Deze sancties hebben het land in economische crisis gestort. Doen alsof westerse landen dan ook de ‘redding’ zouden zijn is naïef en kortzichtig.
Andere factoren die meespelen bij de protesten, zoals de schending van mensenrechten, worden gebruikt door westerse landen om een agenda te pushen. Namelijk die voor verwesterlijking en tegen de Islam.
Trump zei in 2018: “De toekomst van Iran behoort toe aan zijn bevolking. Zij zijn de rechtmatige erfgenamen van een rijke cultuur en een eeuwenoud land. En zij verdienen een natie die recht doet aan hun dromen, hun geschiedenis eert en God verheerlijkt.”
Daarnaast gebruiken de VS en Israël de beschuldigingen over de productie van nucleaire wapens om het narratief over de dreiging van Iran kracht bij te zetten en zo militair ingrijpen te rechtvaardigen. Dat deden ze eerder in juni 2025 ook.
protesten in iran: Islamofobie en solidariteit
Er is een reden waarom dezelfde landen die met Israël stonden tijdens het hoogtepunt van de genocide in Gaza, nu opeens staan met de bevolking van Iran. De reactie van de westerse wereld op de protesten in Iran is niet los te zien van islamofobie.
Politiek rechts noemt de opstanden dan ook een verzet tegen de islam of ‘islamisering’ in plaats van een verzet tegen een dictatuur of theocratie. De VS noemt de Islamitische Republiek van Iran al jaren een “gevaarlijk regime”.
Op de website van de Amerikaanse overheid staat: “Het Iraanse volk is overwegend pro-westers, maar wordt op brute wijze onderworpen door een anti-westerse religieuze theocratie. Iran is een anomalie in het Midden-Oosten, aangezien het Iraanse volk geen Arabisch spreekt, maar Perzisch of “Farsi”. Hoewel er diversiteit is in Iran, onderscheidt de meerderheid van het Iraanse volk zich cultureel, etnisch en religieus van hun omringende buren.”
Dit lijkt heel erg op het “Israël als enige democratie van het SWANA-gebied”-narratief waarmee de VS probeert om sympathie voor Israël te winnen en de support voor een Amerikaans regime in Iran wit te wassen.
De Vs, islamofobie en de protesten in iran
Islamofobie wordt al jaren gebruikt om militair ingrijpen van de Verenigde Staten in de SWANA-regio goed te praten. In een onderzoek van York University wordt beschreven hoe Trump’s beleid vooral gevormd wordt door Islamofobie en anti-Arabische sentimenten.
Het onderzoek stelt: “Trump’s islamofobie is goed gedocumenteerd. Trump voert gretig campagne op een platform dat stelt dat de ‘islam ons haat’ en dat ze de ‘moskeeën moeten controleren'”. Hierbij wordt het narratief gepusht dat er sprake is van een “botsing van beschavingen”.
Moslims en Arabische mensen worden neergezet als een dreiging en dat vormt de basis voor gewelddadig ingrijpen in binnen- en buitenland.
Vaak worden de rechten van vrouwen gebruikt om dit soort sentimenten te voeden: het Iraanse regime opgezet door de inmenging van de Verenigde Staten, kende westerse waarden als het gaat om vrouwenrechten. En dat is volgens veel westerse grootmachten de enige weg.
Maar deze overheden hebben in het verleden al bewezen niets te geven om vrouwenrechten; de vrouwen in Palestina werden namelijk aan hun lot over gelaten.
Islamofobie voedt ook veelal de reactie van veel rechtse stemmers in Nederland op de protesten in Iran.
De rode lijn en protesten in iran
In Nederland komt nu vaak het verwijt naar voren dat de pro-Palestina demonstranten die tegen de genocide in Gaza protesteerden het volk in Iran vergeten. Maar dat is niet juist. De situatie in Iran is nu eenmaal gecompliceerder.
De onderdrukker is namelijk niet alleen de overheid in Iran, maar ook de westerse landen die dreigen met ingrijpen.
Hoewel veel mensen hun hoop vestigen op een buitenlandse strijdmacht die het SWANA-gebied weer op orde krijgt, is dat niet hoe dit in de realiteit werkt. Zoals eerder genoemd, leid Amerikaans ingrijpen altijd tot ontregeling en tot meer onderdrukking. Precies zoals het kolonialisme ook altijd ontregeld en onderdrukt heeft.
Daarnaast heeft de Nederlandse overheid niets met Iran te maken. De Rode Lijn-protesten zoals zij in Nederland georganiseerd werden, waren opgezet tegen de steun van de Nederlandse overheid aan een land dat genocide pleegde: Israël.
Wanneer de Nederlandse overheid actief geld zou stoppen in de Islamitische Republiek Iran, dan zou een protest door Nederlanders zin hebben. Maar Europa doet op dit moment het tegenovergestelde: er liggen hoge sancties op Iran.
En dat is, volgens het internationale recht, ook een van de weinige dingen die Nederland mag doen. Iran is een soeverein land met recht op zelfbeschikking. Dat betekent dat een ander land niet voor hen mag bepalen hoe het geregeerd moet worden. Hoewel dat wel is wat de VS en Israël denken dat zij mogen doen.
En dat is ook direct het probleem met de imperialistische denkwijze van deze landen: het leidt tot schendingen van het mensenrecht – en in het geval van Israël: tot genocide.
Staan met iran zonder staan met imperialisme
In een ideale wereld ligt de kracht in handen van het eigen volk. Het probleem is alleen dat er tijdens deze protesten geen sprake is van een duidelijk leider of een duidelijk plan met betrekking tot opvolging, mocht de overheid vallen.
Dat betekent dat Iran weer in eenzelfde situatie zit die in 1979 leidde tot de dictatuur van Ayatollah Khomeini. En dat laat ruimte over voor een nieuwe machtsgreep door een nieuwe dictator – of een kandidaat aangedragen door de Verenigde Staten of Israël.
Wat ongetwijfeld leidt tot nog meer instabiliteit in Iran en alle gebieden eromheen.
Staan met de bevolking is belangrijk. Protesteren is belangrijk. Maar dat moet komen vanuit het Iraanse volk, niet buitenlandse invloed. En de stemmen van support die nu voornamelijk uit Nederland komen, zijn die voor internationale inmenging.
Diezelfde inmenging die aan de basis ligt van de crisis die leidde tot de huidige protesten en daarmee de dood van meer dan 600 Iraniërs.
Solidariteit met protesten in iran maar tegen vs
Solidariteit is belangrijk. Maar dan moet het wel solidariteit zijn met het Iraanse volk en niet met de plannen van de VS en Israël die geworteld zijn in islamofobie en eigenbelang.
Protesteren voor de inmenging van de VS is protesteren voor een andere vorm van onderdrukking en ontregeling.
Veel Iraniërs zijn niet alleen tegen de Islamitische Republiek, maar ook tegen de Verenigde Staten. Tegen het gewelddadige systeem dat in 1950 de democratisch verkozen leider afzette om een dictator de macht te geven. Een dictator die vervolgens de weg vrij maakte voor de huidige dictatuur waar de VS nu zo fel op tegen is.
Yasaman Gheidi schrijft op Instagram: “Buitenlands ingrijpen is wat ervoor zorgde dat de Shah aan de macht kwam. Dat ingrijpen is wat aan de basis ligt van de huidige ramp in Iran. En Iraniërs hebben de prijs voor dat ingrijpen betaald met generaties van bloed.”
Image by: Freepik
Source: Grey Art Museum, National Council of Resistance Iran, BBC, NZZ, The Conversation, CNN, The Independent, US Department of State, The Bulletin, PBS, BBC, Al Jazeera, VRT, Fox News
DIT IS FRIEQUE
FRIEQUE is een nieuw platform, magazine en community voor iedereen die trots is anders te zijn. We geven niet om clout: wij doen wat we doen omdat het juist is en omdat we de wereld een stukje beter willen maken.
- 00Days
- 00Hours
- 00Minutes
- 00Seconds