genocide op Zwarte Amerikanen: "Zwarte mannen hangen zichzelf niet op aan bomen"
Hoewel het voor de buitenwereld lijkt alsof Amerika sinds januari dit jaar steeds fascistischer wordt, is het land al veel langer onveilig voor bepaalde bevolkingsgroepen. Zo is er al sinds de afschaffing van de slavernij een genocide op Zwarte Amerikanen gaande; iets wat door beleid en corruptie vaak verborgen blijft.
Trigger warning: zelfmoord, genocide, racisme, geweld tegen Zwarte mensen, moord, verkrachting, politiegeweld
Op dinsdagochtend kwam er een luguber nieuwsbericht naar buiten: een Zwarte jongen was dood gevonden op de campus van zijn universiteit in de staat Mississippi in de Verenigde Staten. De politie deed onderzoek en constateerde al vrij snel dat er geen sprake was van een misdrijf en dat de jongen zelfmoord had gepleegd.
Maar de Zwarte gemeenschap in Amerika is daar niet zo zeker van. De manier waarop de 21-jarige Demartravion “Trey” Reed “zelfmoord” zou hebben gepleegd riep namelijk nogal wat vragen op. De Zwarte jongen had zichzelf opgehangen aan een boom, buiten, op de campus van de universiteit waar hij woonde en naar school ging.
Zwart Amerika herhaalt de woorden die vaker te horen zijn wanneer opnieuw Zwarte mannen op deze lugubere wijze “zelfmoord” plegen: “Zwarte mannen hangen zichzelf niet op aan bomen”. Veel Zwarte Amerikanen geloven dan ook dat deze “zelfmoord” onderdeel is van een nog luguberdere realiteit: een verborgen genocide op Zwarte Amerikanen in de Verenigde Staten die al gaande is sinds na de afschaffing van de eerste genocide op Zwarte mensen: de slavernij.
De geschiedenis van de genocide op zwarte amerikanen
De verborgen genocide op Zwarte Amerikanen begon out in the open met de tijd van de slavernij; een periode waar wij als Nederlanders ook een flinke hand in gehad hebben en nog steeds de vruchten van plukken. In onze geschiedenislessen ging het vroeger vooral over de welvaart van de VOC en was de WIC een stukje zwarte geschiedenis waar we liever niet teveel aandacht aan besteedden.
Maar wat er allemaal écht gebeurde in de Verenigde Staten van toen, het land waar wij gevangenen naartoe verscheepten om ze vervolgens te verkopen aan witte Amerikanen, hebben we vrij weinig weet van. De vorming van witte suprematie in de Verenigde Staten was een gruwelijk proces en zelfs in Amerika leren kinderen niet over de harde realiteit van de tot slaafgemaakten.
Tel daarbij op dat de Republikeinen het liefst willen dat het hele onderwerp uit het curiculum geschrapt wordt, en dat lessen als “Critical Race Theory” – die kinderen juist leren over hoe het slavernij verleden de huidige realiteit van Zwarte Amerikanen vormt – helemaal niet meer gegeven mogen worden, en de genocide op Zwarte Amerikanen wordt steeds kleiner gemaakt en door veel mensen afgewezen.
Maar in de 17e eeuw, toen Nederland begon met het verhandelen van verschillende groepen mensen (de VOC en WIC handelden niet alleen in Zwarte Afrikaanse mensen; in Azië werd ook gemoord en uitgebuit), was er een genocide bezig op de bevolking van verschillende Afrikaanse landen die tegen hun wil naar de Verenigde Staten werden gebracht.
Dit gebeurde in de vorm van verschillende gruwelijkheden. De tocht zelf was traumatisch en ging gepaard met verkrachtingen, moord en geweld. Veel gevangenen pleegden dan ook zelfmoord tijdens de tocht of weigerden voedsel in de hoop uit te hongeren. Zij zagen de dood als uitweg uit de hel waar ze in vast zaten.
Wanneer de tot slaaf gemaakten aankwamen in de VS, werden de zieke mensen aan hun lot over gelaten. Die bleven in de haven achter om te sterven. De rest wordt verkocht en gezinnen worden op brute wijze uit elkaar getrokken. De tot slaafgemaakten worden verkocht voor verschillende doeleinden: of op de plantages werken, of aan het werk als “binnenslaaf”.
De mensen op de plantages werkten vaak 18 uur lang in de brandende zon, hadden een zondag- of zaterdagmiddag ‘vrij’, waren ondervoed en werden constant gestraft met zweepslagen of andere gruwelijkheden. Wanneer de tot slaaf gemaakten zelf op zoek gingen naar eten, werden ze als dief bestraft. De “binnenslaven” hadden het iets beter op het gebied van kleding en voeding maar waren constant in gevaar door hun nabijheid tot de witte man en vrouw van het huis die zo gewelddadig waren dat deze Zwarte mensen vaak zelf vroegen of ze niet op de plantages mochten werken.
Veel Zwarte mensen stierven aan hun verwondingen van zweepslagen en andere vormen van straf. En elk excuus werd aangegrepen om de gevangenen te kunnen straffen. Ontmenselijking was een enorm groot onderdeel van deze periode en zorgde ervoor dat een Zwart leven als minderwaardig gezien werd en dus niet waardevol genoeg om te beschermen. Martelwerktuigen werden ingezet om Zwarte mensen te straffen en tot slaafgemaakten moesten elkaar ook zweepslagen geven terwijl witte mannen toekeken.
Zwarte baby’s werden geboren in gevangenschap en gezinnen op een plantage konden ook elk moment weer uit elkaar gehaald worden. Zwarte gevangenen waren het eigendom van de witte mens en konden daarom onder de wet uitgebuit, verkracht, mishandeld en vermoord worden. Wanneer tot slaafgemaakten ontsnapten of probeerden om in opstand te komen, was de straf te bepalen door de “meester”.
De huid van Zwarte mensen werd gebruikt als leer voor schoenen, handtassen en stoelen, baby’s werden gebruikt als “alligator bait” en het spel “African Dodger” werd uitgevonden; een spel waarbij witte mensen konden betalen om een bal tegen het hoofd van een Zwarte man aan te gooien. En een van de sociale activiteiten van die tijd was om samen te komen met de familie bij een boom op het plein waar een Zwarte man vervolgens opgehangen werd terwijl witte mensen een picnic hielden en toekeken.
"zelfmoord" en de genocide op zwarte amerikanen
Na de tijd van de slavernij ging het Jim Crow tijdperk in: de Zwarte gevangenen werden bevrijd maar vervolgens nog steeds niet gezien als gelijkwaardig. Overal waren zogenaamde ‘Jim Crow’-wetten actief waardoor Zwarte mensen gedwongen gesegregeerd leefden en geen gebruik mochten maken van “whites only” openbare ruimtes zoals toiletten, kroegen en zelfs waterfonteinen.
Witte Amerikanen wilden duidelijk maken dat de Zwarte bevolking zeker niet gelijk aan hen was en dat ze nog steeds meer macht hadden; een feit dat door de wet ondersteund werd. Pas na 1950 werd het scheiden van scholen op basis van huidskleur verboden, in 1964 werd de Civil Rights Act doorgevoerd die stelde dat discriminatie op basis van huidskleur verboden was en in 1965 werd de Voting Rights Act doorgevoerd die stelde dat discriminatie op basis van huidskleur bij het stemmen verboden was (hiervoor mochten Zwarte mensen wel stemmen maar moesten ze vaak allemaal hordes over voor dit überhaupt mogelijk was).
In 1967 mochten mensen ook buiten hun eigen ‘ras’ trouwen. Maar de impact van ongelijkheid was al te voelen en volgt de Zwarte bevolking nog steeds: ze hebben nooit familiekapitaal op kunnen bouwen, mochten pas veel later naar school (en werden met opzet op de plantages niet geleerd om te lezen of te schrijven) en het feit dat veel Zwarte mensen ‘Freeman’ van de achternaam heten of juist typisch ‘witte’ achternamen hebben als Washington, Williams, Brown of Johnson, hangt ook allemaal samen met de duistere geschiedenis van de gezinnen.
In die tijd van ongelijkheid, onderdrukking en duidelijke machtsverschillen kwam het nog steeds regelmatig voor dat Zwarte mannen gelynched werden. Lynchen is het vermoorden van iemand door een groep mensen om welke reden dan ook zonder dat hier eerst een eerlijk proces aan vooraf gaat. Dit gebeurde in de tijd van de slavernij vaak maar werd ook van 1916 tot 1970 nog vaak gedaan.
Deze lynchings werden zelfs gefotografeerd en deze foto’s werden op ansichtkaarten gerdukt; een populair souvenir in die tijd. De meest bekende lynching gebeurde in 1955 toen Emmett Till, een Zwarte jongen van 14, vermoord werd door een groep mannen omdat hij volgens een witte vrouw naar haar gefloten zou hebben en haar zou hebben aangerand. Haar man en zijn vrienden zochten de jongen, die op bezoek was in Mississippi waar het incident plaatsvond, op en ontvoerden hem om hem op brute wijze te vermoorden.
Het was namelijk volgens hen een grove overtreding dat een Zwarte jongen achter een witte vrouw – een van hun vrouwen – aan zat. De vrouw, Carolyn Bryant, vertelde veel later dat ze gelogen had en de Zwarte Emmett Till nooit met haar geflirt had. De daders van lynchings van Zwarte mannen werden vrijwel nooit veroordeeld en pas in 2022 werd de Emmett Till Antilynching Act doorgevoerd; een wet die stelt dat lynchen een haatmisdrijf is. Maar dat betekent niet dat het gestopt is.
Tussen 2000 en 2021 zijn er in de staat Mississippi minstens acht incidenten geweest die vermoedelijk een lynching waren. Jill Collen Jefferson, een advocaat en de oprichter van Julian, een burgerrechtenbeweging, vertelt de Washington Post: “De laatste geregistreerde lynchpartij in de Verenigde Staten vond plaats in 1981. Maar het punt is dat lynchpartijen nooit zijn gestopt in de Verenigde Staten. Lynchpartijen in Mississippi zijn nooit gestopt. Die gemene klootzakken zijn alleen gestopt met het maken van foto’s en het ronddelen ervan als honkbalkaartjes.”
Wanneer er weer een Zwarte man gevonden wordt die zichzelf heeft opgehangen aan een boom, wordt het door de politie vrijwel altijd bestempeld als een ‘zelfmoord’ terwijl de familie er zeker van is dat hun broer, zoon of man totaal geen zelfmoordneigingen had. Tel hierbij op dat witte suprematie organisaties als de Ku Klux Klan nog steeds actief zijn in de Verenigde Staten en de gelijkheid van Zwarte mensen nog steeds in de kinderschoenen staat, en het idee dat Zwarte mannen zich in het openbaar op zouden hangen wordt steeds ongeloofwaardiger.
In 2019 schreef De Volkskrant over de Mississippi Hanging, toen de Zwarte Willie Jones ‘zelfmoord’ pleegde maar het verhaal aan alle kanten rammelt en de politie onderdeel van het complot lijkt te zijn. En ook bij de jonge Trey Reed lijkt de politie dingen te verbergen en blijft het verhaal veranderen. Nia Umoja, een activiste in Mississippi, vertelde De Volkskrant: “Zwarte mannen hangen zichzelf niet op. We kennen ons verleden”. Lynchings lijken nog steeds voor te komen in de Verenigde Staten en de politie – wiens oorsprong in de Verenigde Staten kan worden teruggeleid naar de zogenaamde “Slave Patrol” – lijkt de waarheid soms te verbuigen.
Zo wordt de genocide op Zwarte Amerikanen stilletjes uitgevoerd zonder dat iemand anders dan de Zwarte bevolking hier vraagtekens bij zet.
Slavernij is nooit gestopt: het gevangenissysteem in de vs
In 1865 was de tijd van de slavernij op papier ten einde. Maar zoals we hierboven al beschreven: ongelijkheid – en daarmee machtsmisbruik – bleef. Toen het 13e amendement in de grondwet van de Verenigde Staten werd opgenomen, het amendement dat stelt dat slavernij en onvrijwillige dienstbaarheid verboden zijn, werd er een uitzondering opgenomen: als straf voor het overtreden van de wet mochten mensen nog wel gedwongen worden om te werken.
En dat is waarom veel Amerikaanse activisten het gevangenissysteem in Amerika beschrijven als moderne slavernij. Want in een land waar de witte mens de macht heeft en witte suprematie onderdeel is van alles, vonden racistische wetgevers een mooie ‘loophole‘ in deze uitzondering op de grondwet. De meest kleine overtredingen werden misdaden en Zwarte mensen konden na 1865 opgepakt worden voor “op het gras lopen”. Deze wetten werden “Black Codes” genoemd en de straf was slavernij maar in een net iets ander jasje.
En het gevangenissysteem is ook later nog zo opgezet dat vooral Zwarte mensen het snelst veroordeelt worden van een misdaad. In 1971 kwam president Nixon met de “war on drugs” waarbij vooral Zwarte mensen zwaar veroordeeld werden voor drugs gebruik. Later kwam de ‘war on crime’ die ervoor moest zorgen dat criminaliteit in de VS zou verminderen. De Verenigde Staten heeft een hoger opsluitingspercentage dan elk ander land ter wereld. Regeringen en gemeentes hebben door de jaren heen verschillende acties en wetten doorgevoerd om criminaliteit tegen te gaan. Acties en wetten die zich ook vooral richten op bepaalde buurten, bevolkingsgroepen en culturen.
En dat zijn ook de plaatsen waar mensen wonen die door het kapotte systeem en de geschiedenis van het land sowieso al vier stappen achter stonden. Armoede leidt tot meer criminaliteit maar in plaats van institutioneel racisme aan te pakken, kiest de Amerikaanse overheid vaak voor het dempen van de put nadat het kalf al verdronken is. En dan is het resultaat een gevangenissysteem waar Zwarte mensen nog steeds vaker in vast komen te zitten en waar zij nog steeds uitgebuit worden voor gratis arbeid.
Deze gevangenen doen werk wat mensen buiten de gevangenis niet zomaar mogen (of willen) uitvoeren. Zonder dat zij dit kunnen weigeren. Ze werken bij de brandweer, maken wc’s schoon en verwijderen asbest. En dit doen zij gratis of voor een paar centen per uur.
Maar niet alleen veroordeelde criminelen worden gebruikt om gedwongen arbeid te verrichten. In Amerika is het namelijk zo dat je, wanneer je bent opgepakt en geen geld hebt om je borgtocht te betalen, in de gevangenis zit tot je rechtszaak. En er zijn genoeg sheriffs en politieagenten die dan misbruik maken van de situatie en deze – in 71% van de gevallen, onschuldige – gevangenen aan het werk te zetten.
Maar ook immigranten die opgepakt worden door immigratie organisaties worden vaak aan het werk gezet terwijl ze wachten op de afhandeling van hun immigratieproces.
In de zuidelijke staat Louisiana staat een gevangenis op de plek van een voormalige plantage. In deze gevangenis, waar ook voornamelijk Zwarte mensen vast zitten, moeten de gevangenen zelfs katoen en suiker verbouwen. En hoewel sommige staten gedwongen arbeid afgeschaft hebben, gebeurd dit nog steeds in een groot deel van de gevangenissen.
Andrea Armstrong, een rechtenprofessor op Loyola University in New Orleans, vertelt dat hoewel gevangenen niet hoeven te werken in bijvoorbeeld Colorado, de consequenties van niet werken te groot zijn om werk te weigeren. Ze vertelt NPR: “Je kunt een disciplinaire maatregel krijgen en dat is wat wij beschouwen als een boete. Misschien mag je geen gebruik maken van de commissariaatsdienst of mag je een week of twee geen bezoek ontvangen. Dat is het ene uiterste. Het andere uiterste is dat je naar eenzame opsluiting wordt gestuurd en 23 uur per dag alleen in een cel doorbrengt.”
In een land dat nog steeds diep in de (onbewuste en bewuste) overtuigingen van vroeger vast zit worden Zwarte mensen makkelijker veroordeeld en opgesloten. En gevangenen mogen niet stemmen. Dat betekent dat de Zwarte gemeenschap en hun rechten veelal in de handen van het gevangenissysteem komen te liggen waar zij moeten werken voor de overheid zonder dat dit hun ook maar iets oplevert.
Politiegeweld en de genocide op zwarte amerikanen
In 2020 was de hele wereld in shock: overal op het internet was te zien hoe George Floyd door een politieagent vermoord werd. De agent zat 9 minuten en 29 seconden met zijn knie op de nek van de Zwarte George Floyd terwijl hij smeekte “ik kan niet ademen”. Hij stierf daar op de straat in Minneapolis. De reden waarom hij vermoord werd? De politie dacht dat hij een briefje van $20 vervalst had; iets wat de politie in Amerika normaal gezien over moet dragen aan de Secret Service.
De weken na dit politiegeweld ontstonden er protesten door het hele land en de wereld: de Black Lives Matter-protesten tegen het geweld van politieagenten dat Zwarte mensen al vaak het leven heeft gekost. Want George Floyd was niet de eerste en ook zeker niet de laatste. De 12-jarige Tamir Rice werd doodgeschoten omdat hij met een speelgoedgeweer aan het spelen was, de autistische Elijah McClain werd door hulpdiensten vermoord toen hij op weg naar huis was en iemand de politie belde omdat hij er “sketchy” uit zag. Breonna Taylor werd in haar eigen huis vermoord toen de politie met een stormram binnenkwam vanwege een zaak gerelateerd aan haar ex-vriend. Sonya Massey belde zelf de politie vanwege een indringer in haar huis en werd doodgeschoten toen zij meewerkte met hun verzoek om een pot water neer te zetten die zij vasthield.
Het zijn verschillende namen uit een hele lange lijst die alleen maar langer wordt. Want ook na de protesten rond de dood van George Floyd zijn Zwarte mensen nog steeds voor het overgrote deel het slachtoffer van politiegeweld. Combineer dat met het eerdergenoemde verleden van de politie; het feit dat de ‘force’ begonnen is als ‘Slave Patrol‘ en je krijgt een organisatie die, net als het hele land, nog diep in witte suprematie en het slavernijverleden vast zit. Niet “een paar rotte appels” maar een systematisch probleem dat Zwarte gemeenschappen het sterkst beïnvloed en tot slachtoffer maakt.
David Brooks schrijft in 2020 voor The Atlantic: “Alle wreedheid begint met ontmenselijking: het niet zien van het gezicht van de ander, het niet zien van de volledige menselijkheid van de ander. In veel politiekorpsen is een cultureel regime van ontmenselijking tot stand gekomen. Op die vruchtbare bodem kunnen raciale vooroordelen zich verspreiden en verankeren.”
Na de dood van George Floyd werden verschillende acties en initiatieven opgezet om de discriminatie door politie en organisaties te verminderen. Nadat Trump in januari weer in het Witte Huis kwam te zitten, werden deze initiatieven en onderzoeken meteen beëindigd.
Een Zwart persoon heeft in Amerika vijf keer meer kans dan een wit persoon om staande gehouden te worden zonder reden. Voor Zwarte mannen ligt dit hoger dan voor Zwarte vrouwen. 13,4% van de bevolking in Amerika is Zwart. Zwarte mensen vormen 22% van de slachtoffers van dodelijke schietpartijen door de politie. Het is zo slecht gesteld in Amerika dat Zwarte ouders “The Talk” met hun Zwarte kinderen hebben over hoe ze veilig kunnen blijven en levend uit een interactie met de politie kunnen komen.
De gezondheidszorg en de genocide op zwarte Amerikanen
Eerder dit jaar werd het weer pijnlijk duidelijk hoe weinig respect het Amerikaanse zorgstelsel heeft voor Zwarte levens. De Zwarte Adriana Smith kwam in het ziekenhuis met hoofdpijn. Ze was zelf een zuster en voelde aan alles dat er iets in haar hoofd niet goed zat. Het ziekenhuis stuurde haar met medicatie naar huis. De volgende dag werd ze hersendood verklaard.
Veel witte vrouwen zagen de nasleep van de zaak van Adriana Smith als een “Handmaids Tale” moment; de zwangere vrouw moest namelijk aan de apparaten gehouden worden om de ongeboren baby in haar buik te beschermen. Maar Zwart Amerika zag het in de context van hun eigen ervaringen met het zorgstelsel in het land. Een zorgstelsel dat al veel Zwarte mensen onnodig het leven kostte en hun lichaam behandeld als een object.
Zo is de kans dat Zwarte vrouwen sterven aan borstkanker groter dan voor witte vrouwen. Daarnaast is de kans dat Zwarte vrouwen overlijden aan zwangerschapsgerelateerde problemen veel hoger dan voor witte vrouwen. 3.7 keer hoger, maar liefst. De kans dat Zwarte mensen bepaalde ziektes of aandoeningen krijgen ligt ook hoger dan voor witte mensen en Zwarte mannen hebben een hoger sterftecijfer binnen 30 dagen na een operatie dan elke andere groep.
Het feit dat dit allemaal zo scheef ligt komt door verschillende factoren die allemaal samenhangen met discriminatie. Zo is er in Amerika geen sprake van een gratis zorgstelsel. Het feit of je zorg kunt krijgen hangt dus helemaal af van je inkomen en de toegang tot medische hulp. Eerder in dit artikel bespraken we al dat Zwarte mensen door het slavernij verleden in het land 3-0 achterstaan op witte mensen en dus ook financieel vaak slechter af zijn.
Daarnaast wonen veel Zwarte mensen in buurten die door de overheden slecht verzorgd worden. Zwarte mensen moesten na de tijd van de slavernij hun huis in gebieden neerzetten die helemaal niet geschikt waren voor bewoning. Zo is de kans 75% groter dat Zwarte families naast olie- en gasraffinaderijen wonen. Flint, MA, een dorp dat voor 57% uit Zwarte mensen bestaat, had jaren geen schoon drinkwater. Het vijfde district van Saint James Parish in de staat Louisiana staat bekend als “Cancer Alley” door de hoge concentratie van industriële petrochemische fabrieken.
En het feit dat er nog veel misinformatie bestaat rond Zwarte lichamen zoals de mythe over de pijngrens die ervoor zorgt dat Zwarte mensen minder vaak pijnbehandeling krijgen. Combineer dat met het feit dat veel onderzoek in de medische wereld gericht is op de ‘norm’: witte mannen, dus, en je krijgt een situatie die ervoor zorgt dat Zwarte mensen vaker ziek zijn maar minder vaak serieus genomen worden. Ziekenhuizen zitten vol met behandelaren die in deze mythes geloven en daarom minder snel geneigd zijn om actie te ondernemen als ze een Zwarte patiënt tegenover zich hebben zitten.
En dan hebben we het nog niet eens gehad over hoe de medische wereld Zwarte lichamen tijdens de tijd van de slavernij en daarna uitbuitte om experimenten op uit te voeren. Het bekendste voorbeeld is de “vader van de gynaecologie”; Dr. James Marion Sims, die verschrikkelijke experimenten uitvoerde op Zwarte vrouwen, waaronder Lucy, Anarcha en Betsey – de enige namen die bekend zijn.
Sims schrijft in zijn autobigorafie: “Lucy’s lijden was extreem. Ze was erg verzwakt en ik dacht dat ze zou sterven. … Nadat ze volledig was hersteld van de gevolgen van dit ongelukkige experiment, legde ik haar op een tafel om haar te onderzoeken.” Deze experimenten werden uitgevoerd op Zwarte lichamen zónder verdoving. Daarnaast werden Zwarte mensen verplicht om zich te laten steriliseren om zo de Zwarte bevolking in de hand te houden.
De medische wereld is voor lange tijd gebruikt als wapen tegen de Zwarte gemeenschap in de Verenigde Staten en is nog steeds niet net zo veilig voor Zwarte patiënten als voor witte. Dit zorgt ook voor veel wantrouwen in de Zwarte gemeenschap en dat verkleint de kans dat Zwarte mensen hulp zoeken in het ziekenhuis.
Een verborgen genocide op zwarte Amerikanen
Al deze zaken dragen bij aan het verlies van Zwarte levens. De genocide op Zwarte Amerikanen blijft doorgaan zolang institutioneel racisme en witte suprematie verworven zijn in de fundering van het land.
En het is belangrijk om incidenten zoals de dood van Trey Reed in deze context te blijven zien. En om er ook buiten de Verenigde Staten over te blijven praten. Vooral wanneer de politie het zo makkelijk afwijst als een ‘zelfmoord’.
Image by: Freepik
Source: Gilder Lehman Institute, Jim Crow Museum, Massachusetts Historical Society, Education Week, The New York Times, 10 Million Names, De Correspondent, Britannica, Study.com, NBC News, Washington Post, De Volkskrant, NewsOne, NPR, Vera, The Atlantic, NAACP, NBC News, UK Parliament, Medical News Today, Earth Justice, BMJ Group, Healthline, The Conversation,
DIT IS FRIEQUE
FRIEQUE is een nieuw platform, magazine en community voor iedereen die trots is anders te zijn. We geven niet om clout: wij doen wat we doen omdat het juist is en omdat we de wereld een stukje beter willen maken.
- 00Days
- 00Hours
- 00Minutes
- 00Seconds