Dit is waarom sekse niet binair is: meer dan man of vrouw
Steeds vaker gaat het over gender en sekse en constant wordt de wetenschap aangehaald om te bewijzen dat gender of sekse binair is. Maar dat is niet hoe het echt zit.
Trigger warning: zwangerschap, transfobie
Na Amerika komt de discussie rond gender, sekse en trans mensen helaas ook naar Nederland. Waar het onderwerp door de Republikeinen en Trump misbruikt werd voor hun verkiezingscampagne, wordt het in Nederland ook steeds vaker opgegooid. Bijvoorbeeld in de column van Ronald Plasterk die praat over het “ombouwen” van kinderen. Of in gesprekken over de nieuwe Harry Potter serie – een serie die geld in de zakken van beroemd transfoob J.K. Rowling stopt.
Centraal staat de bangmakerij: trans mensen worden neergezet als gevaarlijk en “mentaal ziek”. Voornamelijk trans vrouwen worden afgeschilderd als seksuele roofdieren die alleen maar trans zijn om cis vrouwen aan te vallen. Tegenstanders hebben het constant over het ‘beschermen’ van vrouwen en kinderen met drastische maatregelen die zouden moeten zorgen dat iedereen ‘veiliger’ wordt. Bijvoorbeeld het verbannen van trans vrouwen uit bepaalde openbare ruimtes zoals kleedkamers en toiletten.
Wat hier vaak bij aangehaald wordt, is het idee dat je aan iemand kunt zien of die wel of niet trans is puur en alleen op basis van lichamelijke kenmerken. Maar de wetenschap weet inmiddels dat dat niet zo simpel is.
Sekse is namelijk niet binair en een lichaam zegt vrij weinig over wie vrouw of man is.
Sekse niet binair en gender niet biologisch
First things first: het verschil tussen gender en sekse. We weten inmiddels dat het label ‘man’ of ‘vrouw’ een sociaal label is. Dat krijg je toegewezen bij je geboorte maar hoeft niet per se te passen bij wie je bent. Daarnaast kennen die labels een oneindige hoeveelheid variaties; niet iedere man ziet er hetzelfde uit. Dat geldt ook voor vrouwen.
Vanuit de maatschappij zijn er wel bepaalde gedragingen en uiterlijke kenmerken die geassocieerd worden met een bepaald gender, maar dat zijn allemaal sociale constructen die niks te maken hebben met biologie of een genetische voorkeur.
Mannen kunnen lang haar hebben, nagellak dragen of op hoge hakken lopen. Vrouwen kunnen automonteur worden, pakken dragen of gespierd zijn. Er zijn geen biologische factoren voor een ‘vrouw’ of ‘man’ die dat voorkomen.
Gender gaat dus puur en alleen om hoe iemand zich voelt en vaak ook hoe die persoon dat uitdrukt in uiterlijke kenmerken. Dat heet genderexpressie. Voor een groep mensen komt hun gender overeen met het label dat zij bij geboorte kregen. Dat heet cisgender: het gender dat je bij je geboorte toegewezen kreeg, past bij je eigen identiteit (cis betekent ‘aan dezelfde kant’).
Dat betekent trouwens niet dat je genderexpressie daar ook bij moet passen: een cisgender man kan jurken of make-up dragen – bijvoorbeeld zoals Harry Styles – en zichzelf nog steeds een man noemen.
Hoe sekse binair werd: vermengt met gender
Maar het gender dat we bij onze geboorte toegewezen krijgen wordt niet zomaar gekozen. Dat wordt gekozen op basis van lichamelijke kenmerken. Die lichamelijke kenmerken noemen we ‘sekse’. We kennen allemaal de bekende scènes uit de film: wanneer een baby geboren wordt houdt de dokter de baby omhoog en roept “it’s a girl!” Of wanneer het stel voor een echo in het ziekenhuis komt en hoort of ze een jongen of een meisje krijgen.
Die inschatting wordt puur en alleen gedaan op basis van een specifiek uiterlijk kenmerk. Namelijk of het kindje een penis heeft of schaamlippen. Het label ‘man’ of ‘vrouw’ is dus jarenlang alleen gebaseerd geweest op geslacht. Kindjes met een penis zijn automatisch een ‘jongen’ en kindjes met een vulva een ‘meisje’.
En dat is hoe gender en sekse door elkaar zijn gaan lopen; het was vroeger namelijk nog taboe om die twee van elkaar te scheiden. Transgender mensen – mensen voor wie het toegewezen gender niet past bij de eigen identiteit – bestonden wel maar werden vaak niet geaccepteerd in de westerse maatschappij.
Zij moesten zich dan ook verstoppen en doen alsof zij ‘normaal’ waren. Maar trans mensen zijn niet de enige mensen die door deze beperkte definitie van sekse benadeeld en gediscrimineerd werden.
Intersekse mensen: sekse niet binair
Er worden namelijk ook elk jaar mensen geboren die afwijken van deze strakke norm voor de hokjes ‘man’ en ‘vrouw’. 1 op de 200 mensen in Nederland zijn als intersekse persoon geboren – mensen die op het gebied van verschillende lichamelijke kenmerken niet passen in wat de maatschappij een ‘man’ of een ‘vrouw’ noemt.
En deze baby’s werden al kort na de geboorte geopereerd om hun uiterlijk aan te passen zodat het wél in deze hokjes zou passen – operaties die in veel gevallen niet medisch noodzakelijk waren. Dit betekent dat kinderen gedwongen in een genderhokje geduwd werden zonder dat zij hier zelf over konden meebeslissen. Dit zorgt bij veel intersekse personen op latere leeftijd dan ook vaak voor problemen met betrekking tot gender en genderexpressie.
In Nederland zijn er zo’n 190.000 intersekse mensen. Intersekse is geen label dat een vaste uitdrukking kent; precies zoals ‘man’ en ‘vrouw’ dat ook niet heeft. Zo zijn er intersekse mensen die het syndroom van Turner hebben (een X chromosoom) of het Klinefelter syndroom (XXY chromosomen). Syndromen die ook weer per persoon kunnen verschillen in hoe dit lichamelijk tot uitdrukking komt.
Maar intersekse betekent niet altijd duidelijke lichamelijke verschillen of een syndroom. Er zijn mensen die pas in de puberteit merken dat hun lichaam anders functioneert, of wanneer ze zelf kinderen willen krijgen.
Kortom: het label ‘intersekse’ is breed en betekent vooral dat deze personen niet in het traditionele sociale vakje van ‘man’ of ‘vrouw’ passen. Het gaat niet om een ‘derde gender’ of een ‘diagnose’. Intersekse personen verschillen onderling ook enorm.
De verschillende factoren van sekse
Maar als intersekse mensen maar een klein deel van de bevolking vormen, hoe kan het dan dat sekse alsnog niet binair is? Dat heeft te maken met de definitie van sekse.
Eerder werd sekse altijd vastgesteld door middel van de penis of vulva. Maar het bestaan van intersekse personen bewijst dat dat niet de enige twee mogelijkheden zijn als het gaat om de menselijke biologie.
Veel mensen zochten daarom naar andere kenmerken die moesten aantonen wat iemand een man of vrouw maakt. Bijvoorbeeld de gameten, chromosomen of de reproductieve organen. Maar we weten inmiddels ook dat niet alle vrouwen een (werkende) baarmoeder hebben, dat niet alle mannen vruchtbare zaadcellen produceren en dat mensen niet altijd het perfecte testosteron- of oestrogeen-level hebben wat past bij hun gender. Dat geldt ook voor niet-intersekse mensen.
Daarom is de wetenschap de definitie van sekse bij gaan stellen om beter aan te sluiten bij de realiteit. Namelijk dat het menselijk lichaam niet netjes in twee hokjes ‘man’ en ‘vrouw’ te stoppen is en dus een hele grote reeks variaties kent op verschillende gebieden: hormonen, chromosomen, secundaire uiterlijke kenmerken, reproductieve organen en geslachtsdelen.
1. Hormonen
Hormonen worden vaak aangehaald als het gaat om het verschil tussen mannen en vrouwen. Mannen hebben meer testosteron en vrouwen hebben oestrogeen. Deze geslachtshormonen zouden zorgen voor verschillen in uiterlijke kenmerken zoals baardgroei en spiermassa. Vooral als het gaat om sport en fysieke vaardigheden wordt testosteron aangehaald als reden waarom mannen sterker, sneller en ‘beter’ zouden zijn.
Het probleem met die theorie? Er bestaan een enorme hoeveelheid variaties in testosteron- en oestrogeen-levels. Zo kan bij mannen oestrogeen-dominantie voorkomen; iets wat leidt tot klachten die niet veel verschillen van andere aandoeningen of stoornissen zoals depressie. Oestrogeen-dominantie is een disbalans tussen de hoeveelheid testosteron en oestrogeen, die bijvoorbeeld bij mannen boven de 40 kan spelen. Maar deze disbalans kan ook veroorzaakt worden door leefstijl.
Bij vrouwen met PCOS ligt het testosterongehalte hoog. Wat zorgt voor verschillende lichamelijke klachten, gezichtsbeharing en problemen met zwanger worden. Dit komt bij meer dan 10% van de vrouwen voor.
Maar ook voor mensen zonder oestrogeen-dominantie of PCOS kunnen de hormoonlevels enorm verschillen. En bij intersekse mensen kan ook sprake zijn van een andere verdeling in hormonen.
Kortom: bepaalde hormoonlevels zijn dus niet een eis voor het zijn van een ‘echte’ vrouw of man.
2. Secundaire uiterlijke kenmerken
Een ander argument dat vaak aangedragen wordt als het gaat om ‘zien’ wat voor sekse iemand is, is het idee dat dit afgelezen kan worden aan ons uiterlijk.
Zo zijn er bepaalde uiterlijke kenmerken die geassocieerd worden met het label ‘man’ of ‘vrouw’. Zoals bijvoorbeeld gezichtsbeharing, borsten, lichaamsvorm en de vorm van iemands gezicht.
Vrouwen zouden bijvoorbeeld geen gezichtsbeharing hebben, zachte gelaatstrekken, brede heupen en borsten. Maar we weten inmiddels dat borstgrootte enorm verschilt per vrouw. Sommige vrouwen hebben een grote cupmaat en bij andere vrouwen is amper iets te zien. Hetzelfde geldt voor heupen; sommige vrouwen hebben een zandloper- of peerfiguur, anderen vergelijken zichzelf met een plank. Weer andere vrouwen hebben gezichtsbeharing en hebben scherpere gelaatstrekken.
Dit zijn geen intersekse vrouwen maar vrouwen die op andere manieren niet voldoen aan de maatschappelijke regels voor het gender ‘vrouw’. En die variaties in vrouw-zijn, zijn niet zeldzaam.
Hetzelfde geldt voor mannen: mannen met bredere heupen, geen gezichtsbeharing of met zachte gelaatstrekken bestaan. Je hoeft dus niet interseks te zijn om buiten de binaire verdeling van ‘man’ en ‘vrouw’ te vallen zoals we die kennen in onze maatschappij.
Uiterlijke kenmerken kennen een enorme hoeveelheid variaties en het ‘standaard’ uiterlijk voor een ‘man’ of een ‘vrouw’ bestaat niet. Dus ook uiterlijk is geen goede norm om sekse mee te kunnen ‘herkennen’.
3. voortplanting en gameten
Wat je vooral veel van bepaalde feministische groepen hoort, is dat een baarmoeder is wat een vrouw een vrouw maakt. En de pijn en moeite van het dragen en baren van een kind. Of menstruatie.
Maar er zijn, naast vrouwen die geen baarmoeder hebben omdat deze weggehaald moest worden, ook genoeg vrouwen die zonder baarmoeder geboren zijn. Waarvan de baarmoeder niet goed functioneerde. Of die onvruchtbaar geboren zijn en die nooit een cyclus gehad hebben.
Er zijn dus ook genoeg vrouwen die geen eisprong hebben, geen eicellen produceren en die niet zelf een kind kunnen krijgen. Dat maakt deze vrouwen niet minder ‘vrouw’ en veranderd niets aan hun identiteit.
En voor mannen worden dit soort biologische kenmerken ook aangehaald. Zoals de productie van sperma, een bepaalde mate van seksdrive en een ‘natuurlijk’ aantrekkingskracht tot vrouwen. Maar er zijn genoeg mannen die onvruchtbaar zijn of die om andere redenen geen kind kunnen krijgen. Die mannen zijn niet minder ‘man’. Ook op het gebied van reproductieve organen bestaan er een hele hoop variaties die verschillen per persoon – niet specifiek per sekse.
En dan hebben we het nog niet gehad over intersekse mensen of over mensen die bijvoorbeeld aseksueel zijn en dus geen of weinig seksdrive hebben. Of andere mensen die onder de LHBTQIA+-paraplu vallen en dus niet voldoen aan het traditionele ‘penis in vagina’-narratief.
De grote variaties en verschillen in reproductieve organen, libido of seksuele behoeftes zijn het bewijs dat ook dit geen goed criterium is om sekse mee te bepalen.
4. Geslachtsdelen
Geslachtsdelen verschillen op veel verschillende manieren. Sommige mannen hebben een grotere penis, anderen een kleine. Maar er zijn ook mannen die geboren zijn met een zogenoemde micropenis. Dit kan te maken hebben met hormonen of met genen.
En hetzelfde geldt voor vrouwen; de vulva en de clitoris kunnen op heel veel verschillende manieren uniek zijn.
Er bestaat niet zoiets als de penis of de vulva; geslachtsdelen zijn niet binair en kennen vele variaties.
Sommige vrouwen hebben een langere clitoris die op een kleine penis lijkt. Dit heet clitoromegalie en kan aangeboren zijn of onderdeel zijn van een hormoondisbalans zoals PCOS. Dit is geen ‘afwijking’, maar een variatie in het menselijk lichaam.
Bij intersekse mensen kan het voorkomen dat zij een baarmoeder en een penis hebben. Of een meer ‘mannelijk’ uiterlijk en een vulva.
Geslachtsdelen zijn dus ook niet de blauwdruk met betrekking tot sekse. Vrouwen met een penis of een lange clitoris bestaan. Mannen met een vulva ook.
Sekse niet binair maar een spectrum
Wanneer we naar al deze criteria kijken die mensen graag aandragen om te stellen dat sekse binair is, dan zien we dat al deze kenmerken beter te verdelen zijn in verschillende spectra. Al deze kenmerken kennen variaties en zijn per mens verschillend.
En toch gooien we alles wat een beetje op het een of het ander lijkt op een hoop. Puur en alleen omdat we ooit bedacht hebben dat een persoon met een penis een ‘man’ is en een persoon met een vulva een ‘vrouw’.
Dat is ook precies waarom die hokjes zo verstikkend zijn. Want alle genoemde factoren lichten uit dat veel mensen buiten de norm vallen. Of het nu gaat om de vorm van hun geslachtsdeel, om uiterlijke kenmerken of om hormoonlevels.
Genderhokjes zorgen er dan ook voor dat we gezichtsbeharing weghalen – of juist proberen te stimuleren. Dat we operaties ondergaan om onze schaamlippen te verkleinen. Of dat we extra testosteron injecteren om spiermassa te vergroten.
Genderhokjes zorgen voor schaamte en het dwangmatig ‘passen’ in wat ‘normaal’ is. In plaats van de variatie in lichamen en kenmerken te vieren. En de classificatie van sekse in diezelfde strakke hokjes draagt hieraan bij.
Al helemaal wanneer we op basis van die onterechte verdeling van sekse gaan stellen wat iemand een ‘echte’ man of vrouw maakt en mensen gaan weigeren op basis van een van deze kenmerken; kenmerken die dus niet specifiek wijzen op ‘man’ of ‘vrouw’ zijn.
Waarom we sekse niet binair moeten noemen
Er is geen blauwdruk voor het mannelijk of het vrouwelijk lichaam. Het is een bij elkaar geraapte verzameling van verschillende factoren die we vervolgens het label ‘man’ of ‘vrouw’ geven, alleen omdat het er op een bepaalde manier uitziet. Dat betekent dus niet alleen dat gender een sociaal construct is, maar sekse is dat ook.
Natuurlijk: er zijn lichamelijke kenmerken die onder een bepaalde groep mensen vaker voorkomen. En die zou je onder een bepaalde noemer kunnen kwalificeren. Maar dan zijn de twee vakjes ‘man’ en ‘vrouw’ niet toereikend genoeg.
Want een vrouw zonder baarmoeder, met gezichtsbeharing en XX chromosomen is nog steeds een vrouw. Een man zonder gezichtsbeharing, met borstgroei, een hoge stem, en een penis is dat ook. Waarom? Omdat het label ‘vrouw’ en ‘man’ niets te maken heeft met biologische verschillen en alles met hoe we ons voelen en wat we willen zijn.
En intersekse personen zijn daar het perfecte voorbeeld van. Wanneer zij niet verminkt worden als ze jong zijn, is hun gender en sekse vrij te bepalen – los van hoe hun lichaam eruitziet. Want hun lichaam past niet in die twee categorieën die wij bedacht hebben en dus móéten zij wel zelf uitzoeken welk gender bij hen past.
Dat is hoe het voor alle mensen zou kunnen zijn.
Lichamelijke kenmerken boven labels
En ja, voor bepaalde medische redenen is het belangrijk om onderscheid te maken. Maar dat onderscheid hoeft niet direct vast te hangen aan een verstikkend hokje. Dat kan ook het onderscheid zijn tussen: lichaam met baarmoeder of lichaam zonder – en alles daar tussenin. Of het onderscheid tussen lichaam met penis of lichaam met vulva – en alles daar tussenin.
Voor een dokter zijn de lichamelijke kenmerken bepalend; niet het label dat daar aan vast gehangen wordt.
Feit blijft: mensen zijn, net als alle andere dieren, unieke wezens met lichamen die, als het erop aankomt, op weinig manieren op elkaar lijken. En er zijn dus geen criteria te noemen die een cis lichaam onderscheid van een trans lichaam.
Controleren wie een ‘echte’ vrouw of man is, is onbegonnen werk. Maar het meest belangrijk is dat het discriminerend is en mensenrechten op verschillende manieren schendt.
Image by: Freepik
Source: Perfect Health, Gezondheid Wetenschap, Thuisarts, Healthline, American College of Pediatricians, Sense, NNID
DIT IS FRIEQUE
FRIEQUE is een nieuw platform, magazine en community voor iedereen die trots is anders te zijn. We geven niet om clout: wij doen wat we doen omdat het juist is en omdat we de wereld een stukje beter willen maken.
- 00Days
- 00Hours
- 00Minutes
- 00Seconds