*** MIS HET NIET *** MIS het niet

Het extremisme van rechts: zijn labels nazi en fascist terecht?

"Jij bent een nazi en fascist" – de woorden nazi en fascist worden tegenwoordig vaak gebruikt. En dan vooral om politiek rechts te beschrijven. Maar is dat terecht?

Trigger warning: racisme, xenofobie

Je hebt het vast wel eens langs zien komen op je tijdlijn: mensen die op het internet een nazi en fascist genoemd worden omdat zij rechtse ideeën delen en rechtse politieke partijen steunen. En dat is, volgens die rechtse mensen zelf, altijd onterecht. Zij herkennen zich totaal niet in die labels en vinden zichzelf absoluut geen nazi en fascist.

Dat is niet heel verrassend. De woorden nazi en fascist hebben een zware negatieve lading en er zijn – gelukkig – maar weinig mensen die zichzelf trots een fascist zouden noemen. Veel rechtse mensen – inclusief politici – vinden het dan ook ‘schandalig’ dat zij zo door linkse mensen genoemd worden. Met het argument dat fascisme toch wel ‘erger’ is dan de ideeën die nu door bepaalde rechtse groepen verspreid worden.

Door sommigen wordt het label als ‘alarmistisch’ bestempeld. Het zinnetje “iedereen wordt zomaar een nazi en fascist genoemd” komt dan vaak terug in dit soort discussies. Maar die woorden hebben wel degelijk een betekenis. De vraag is dan ook: zijn de labels nazi en fascist voor radicaal-rechtse of extreemrechtse mensen terecht?

Tijd om in de definitie van die termen te duiken en dat naast de politieke ideeën en overtuigingen van rechts Nederland te plaatsen.

wat zijn een nazi en een fascist precies?

Laten we beginnen bij het nazisme. Een politieke stroming die in Duitsland ontstond na de Eerste Wereldoorlog met de opkomst van Adolf Hitler.

Het woord ‘nazi’ komt van het woord ‘nationalsozialist’ (in het Nederlands nationaalsocialisme). Adolf Hitler beschreef het nationaalsocialisme in zijn boek ‘Mein Kampf‘. Zijn politieke partij noemde hij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterspartei.

Strategisch gekozen, want zo sprak de partij aan bij nationalisten, arbeiders en mensen in de onderste laag van de samenleving. Deze wilde hij weglokken bij de anti-kapitalistische linkse partijen die op dat moment in Duitsland steeds meer aanhangers kregen. Zo zorgde Hitler ook voor steun van de fabrieks- en bedrijfseigenaren. Want die wilden niet dat een anti-kapitalistische partij aan de macht zou komen.

Ondanks de naam was er niets socialistisch aan het nazisme. De nazi’s hadden zelfs een hekel aan socialisten en waren tegen het communisme.

De stroming was vooral gericht op solidariteit met het eigen volk. De nadruk lag sterk op het Duitse volk en Duitsland als natie. Een uitspraak als ‘herstel Duitsland’s grootsheid’ werd door Hitler gebruikt in zijn speeches en in Nazi propaganda.

het verschil tussen een nazi en fascist

Onderdeel van de strategie van het nationaalsocialisme was het verschuiven van de schuld van alle problemen naar specifieke personen en groepen.

In nazi-Duitsland was dat voornamelijk de Joodse gemeenschap. Maar ook LHBTQIA-ers, Roma, Zwarte mensen, mensen met een handicap en alles wat niet de ‘Duitse’ mens was, kregen de schuld van de enorme economische crisis die op dat moment in Duitsland heerste.

De nazi’s geloofden in het idee dat er een ras bestond dat superieur was aan alle andere rassen: het Arische ‘meesterras’. Iedereen die Arisch was hoorde in de Duitse samenleving thuis. Mensen moesten bewijzen dat ze Arisch waren door stambomen aan te leveren. Alleen mensen met ‘Duits bloed’ of verwant bloed (Poolse en Noorse of andere Europese nationaliteiten) mochten Duitse inwoners zijn.

Antisemitisme, racisme, homofobie, transfobie, xenofobie, validisme en alle andere vormen van haat waren een genormaliseerd onderdeel van het nazisme. Deze haat richting groepen werd langzaam opgebouwd van ontmenselijking naar concentratiekampen.

alle nazi's zijn fascisten

Het nazisme is verwant aan het fascisme: alle nazi’s zijn fascisten, maar niet alle fascisten zijn nazi’s. Het fascisme is een politieke ideologie die draait om extreem populistisch nationalisme. Centraal staat het idee dat een samenleving opnieuw ‘geboren’ kan worden.

De term ‘fascismo’ komt van de beweging van dictator Benito Mussolini. Tegenwoordig betekent het elke stroming die gebaseerd is op het fascisme van Mussolini.

De insteek is simpel: het terugbrengen van een land naar een tijd waar ‘alles beter was’; naar hoe het land ‘hoort’ te zijn.

Het fascisme is anti-democratisch en gelooft in één leider of dictator die de complete macht heeft in het land – ondersteund door een kleine groep leiders of adviseurs. Iedereen in de samenleving heeft een vaste plek, en discipline en gehoorzaamheid zijn belangrijk.

Vrijheid van burgers wordt ingeperkt en het veroveren van andere landen of het uitsluiten en overheersen van ‘mindere volken’ is gerechtvaardigd omdat fascisten geloven in hun eigen superioriteit.

Propaganda wordt groots ingezet en de ’trots’ van het volk wordt gebruikt om mensen aan de kant van het fascisme te krijgen. Er wordt vaak gesproken over een beter verleden, er wordt gelogen, en er worden beloftes gedaan die niet waargemaakt kunnen worden.

wat is het fascisme dan?

Volgens Robert Paxton, emeritus professor en auteur van The Anatomy of Fascism (2005), is het fascisme “een vorm van politiek gedrag die zich uit in een obsessieve fixatie op het verval, de vernedering of het slachtofferschap van het volk. Dit gaat gepaard met compenserende idealen van nationale eenheid, kracht en zuiverheid.”

Hij voegt hieraan toe dat “een massabeweging van fanatieke nationalistische aanhangers werkt daarbij, vaak in samenwerking met traditionele machthebbers, aan het afschaffen van democratische vrijheden. Ze streven zonder morele of juridische grenzen, naar interne zuivering en externe uitbreiding.”

Het fascisme wordt gebruikt om de bevolking van een land tegen een bepaalde ‘vijand’ te zetten. Of het nu gaat om een bevolkingsgroep, een land of ideologieën. En ze doet dat door de crisis in een land uit te buiten en angst te benutten.

Fascisme gebeurd niet van de ene op de andere dag.

Rosan Smits schrijft voor De Correspondent: “Het fascisme ontvouwt zich stapsgewijs: van het vertolken van maatschappelijke onvrede naar uiterst-rechts populisme naar uitgesproken fascisme waarin de politieke spelregels sneuvelen naar het vestigen van een autocratisch fascistisch regime.”

Nazi en fascist of toch radicaal rechts?

Nazi en fascist zijn niet de enige benamingen die rechtse mensen krijgen. Zo worden ze ook vaak ‘radicaal-‘ of ‘extreemrechts’ genoemd. Benamingen die veel van hen ook niet kunnen waarderen.

Want ook aan ‘extreem’ en ‘radicaal’ zit een bepaalde negatieve smaak vast. Deze labels worden bijna tot synoniemen van de woorden ‘nazi’ en ‘fascist’ gemaakt terwijl rechtse mensen deze vergelijking helemaal niet zien.

Tegenwoordig wordt dus onderscheid gemaakt tussen extreemrechts en radicaal-rechts. Radicaal-rechts is een ideologie van autoritarisme waarin regels en orde belangrijk zijn. Maar ook nativisme: een combinatie van nationalisme en angst voor het onbekende. De eigen natie staat centraal.

Als laatste speelt populisme een grote rol bij radicaal-rechts: verzet tegen de gevestigde orde of elite en een sterke nadruk op de eisen en belangen van het volk. Er bestaat een hele sterke tweedeling in ‘goeden’ en ‘slechten’ waar ook op ingespeeld wordt.

Populisme wordt door politici ingezet om stemmen te krijgen door bijvoorbeeld te roepen dat alleen de populist écht voor het volk staat. In Nederland worden de PVV, JA21 en de FVD vaak radicaal-rechtse partijen genoemd. VVD en BBB komen op het gebied van bepaalde politieke thema’s ook steeds vaker in dit lijstje voor.

Extreemrechts is, volgens de officiële definities, vrijwel hetzelfde als radicaal-rechts maar dan net een stapje erger. Deze rechtse mensen zijn openlijk racistisch en xenofoob en zijn soms openlijk aanhangers van het nationaalsocialisme. Ze willen grondrechten inperken en gebruiken hier soms geweld bij.

Ze zijn tegen de democratie en zouden het liefst een sterke leider aan de macht zien. Een voorbeeld wat hierbij vaak genoemd wordt is de Nederlandse Volks Unie.

Waarom worden ze nazi en fascist genoemd?

Hoewel er in Nederland zeker trotse neo-nazi’s zijn, zal het grootste deel van de rechtse stemmers zichzelf geen trotse aanhangers van het nazisme noemen.

Maar een heel groot deel van de rechtse stemmers stemt wel op de PVV, JA21 of de FVD; partijen die alle punten van de radicaal-rechtse ideologie aantikken. En dat maakt deze rechtse stemmers in ieder geval radicaal-rechts.

Toch zijn veel van deze radicaal-rechtse mensen daarnaast openlijk xenofoob en racistisch – inclusief Geert Wilders zelf, die ook nog de democratie bedreigt met zijn uitspraken. Die dingen zorgen ervoor dat mensen die zichzelf ‘gewoon rechts’ noemen, al snel in het vakje ‘extreemrechts’ passen.

Maar maakt dat ze een ‘nazi’ of een ‘fascist’? Voor het label ‘nazi’ speelt het stukje ‘ras’ wel een hele grote rol. Neonazi’s geloven nog steeds in witte suprematie en zijn openlijk en onbeschaamd antisemitisch, racistisch, xenofoob en hatelijk richting eigenlijk alle groepen in de samenleving.

Dit zijn de Nederlanders die openlijk met prinsenvlaggen zwaaien en Hitler-groeten doen; beide duidelijke symbolen van het nazisme. Deze mensen geloven bijvoorbeeld in zaken als de ‘Great Replacement Theory‘ en het idee dat Joodse mensen de wereld overheersen.

Bepaalde rechtse stemmers zijn dus wel degelijk nazi’s – en daarmee dus automatisch fascisten.

is extreemrechts fascistisch?

Maar de niet-nazi’s dan? In de definitie van fascisme gaat het om het promoten van een ‘wedergeboorte’ en het terugkeren naar een mythisch Nederland van vroeger waarin alles ‘beter’ was. Het gaat om het afbreken van de democratie en het in twijfel trekken van de waarheid.

Journalisten worden neergezet als leugenaars en de machthebber is de enige die ‘zegt waar het op staat’.

In de definitie van fascisme komen duidelijk punten naar voren die veel rechtse stemmers ook aanhangen. De focus op het ‘eigen volk’ en de weerstand tegen het onbekende en nieuwkomers vormt een groot deel van de campagne van bijvoorbeeld de PVV.

Ook ‘Nederland weer van de Nederlander’ zijn populistische uitspraken die passen bij het fascisme playbook. Hetzelfde geldt voor anti-Moslim en anti-vluchteling propaganda en berichtgeving. FvD speelt ook al jaren met nazi-retoriek in speeches en symbolen.

Verschillende politieke partijen gebruiken de crisis die op dit moment in Nederland heerst om een vijand te creëeren waar ze het volk dan actief tegen opzetten om zo hun kans op macht te vergroten.

Mensenrechten worden ingeperkt of veranderd in een politiek debat, er worden ongrondwettelijke wetsvoorstellen ingediend, belangrijke rechtstatelijke organen worden in twijfel getrokken en verdeeldheid tussen de ‘hardwerkende Nederlander’ en de ‘luie uitkeringstrekker’ worden versterkt en vergroot.

Een land waar het fascisme nu al in veel sterkere mate voorkomt – en waar sommige rechtse mensen met bewondering naar kijken? De Verenigde Staten onder Donald Trump.

Is een nazi en fascist altijd radicaal rechts?

Toch zijn er genoeg rechtse mensen die juist linkse mensen het label ‘fascist’ opplakken. Of zelfs nazi’s. Die mensen stellen vaak ook dat Hitler een linkse politicus was.

De claim dat linkse mensen nazi’s kunnen zijn is lachwekkend. Het nazisme wordt gekenmerkt door xenofobie en racisme; iets waar linkse mensen per definitie op tegen zijn. Maar ook het fascisme past niet bij de linkse ideologie.

Zo staan linkse stemmers over het algemeen juist positief tegenover de wetenschap en de journalistiek, zijn ze over het algemeen veel minder nationalistisch, willen ze rechten voor iedereen – niet alleen het ‘eigen’ volk – en zijn ze juist tegen het idee van de gevaarlijke onbekende.

Dat betekent niet dat linkse stemmers geen fascistische tactieken kunnen gebruiken. Zo is propaganda en populisme niet iets wat alleen door rechts ingezet kan worden. Net als het ondermijnen van zogenoemde onafhankelijke denkers, het ontmenselijken van groepen, en het in twijfel trekken van de rechtsstaat en democratie.

Links is dan ook niet immuun voor fascistische technieken en moet hier – net als iedereen – altijd voor waken.

Maar een linkse stemmer die intolerant is tegenover rechtsextremistische ideeën is niet per definitie een fascist. Sterker nog: Karl Popper noemde tolerantie de achilleshiel van de samenleving. De nazi Joseph Goebbels zei iets soortgelijks: “De grote grap van de democratie is dat ze haar aartsvijanden de instrumenten in handen geeft voor haar eigen vernietiging.”

Geen pushback tegen fascisme uit angst om zelf fascistisch genoemd te worden zou fascisme in de hand kunnen spelen – iets wat echte fascisten weten en gebruiken om de macht te grijpen.

"Hitler was een linkse nazi en fascist"

Oh, en Hitler? Die was geen linkse politicus. Ook geen socialist. Maar dat is wel wat hij wilde dat mensen geloofden. Historicus Jurgen Masure schrijft voor Knack: “Met het “socialistische” hoopte hij op de steun van de arbeiders, terwijl het “nationale” de boze massa moest aanspreken.”

En het idee dat Hitler een linkse socialist was is precies wat bepaalde (buitenlandse) politici pushen om zo politieke tegenstand te verminderen – een klassieke fascistische techniek.

Georgi Verbeeck, professor Duitslandkunde aan de KU Leuven, vertelt VRT: “Er wordt gesuggereerd dat links meer gemeen heeft met de nazi-ideologie dan men zou denken. Dat is een retorische strategie om politieke tegenstanders uit de weg te werken.”

Volgens Jurgen is het “argument dat de nazi’s socialisten waren omdat “socialistisch” in hun partijnaam voorkomt, even onzinnig als beweren dat de Democratische Volksrepubliek Noord-Korea een democratie is omdat “democratisch” in de naam staat.” – een slimme marketingtruck die, zo’n honderd jaar later, nog steeds zijn werk doet.

acties maken een nazi en fascist

Niet heel rechts Nederland is een fascist of een nazi. Maar er zijn wel genoeg mensen die bewust of onbewust meegaan in de fascistische tactieken van politici.

Het is dan ook niet heel raar dat je een fascist wordt genoemd wanneer je journalisten ’tuig van de richel’ noemt en de democratie bedreigd. En wanneer je het constant hebt over Moslims, de Islam en dat buitenlanders moeten ‘oprotten’, dan doe je dingen die fascistisch zijn – en daar kun je dan ook op gewezen worden.

Dus, doe of zeg je fascistische dingen, dan loop je het risico om een fascist of nazi genoemd te worden.

En stem je op een partij wiens partijprogramma raakpunten heeft met het fascisme, dan kun je daarop aangesproken worden.

Immers; je stem bestaat niet in een vacuüm. Los van of je het eens bent met de xenofobie, het racisme en het gerammel aan de democratie van die partij.

Want krijgt jouw verkozen partij de leiding, dan kun je niet kiezen welke van de fascistische technieken wel of niet gebruikt worden. Je stem betekent in dat geval dan ook je steun.

De bekende uitspraak luidt: “Als er een nazi aan tafel zit en 10 andere mensen zitten daar met hem te praten, dan heb je een tafel met 11 nazi’s.”

We nemen de nazi en fascist niet serieus genoeg

Het fascisme steunt op het feit dat mensen altijd zeggen dat het ‘allemaal wel meevalt’. Op het idee dat het wel ‘heel extreem’ is om iemand een fascist te noemen.

Zoals Rosan Smits schrijft voor De Correspondent: “fascisme holt een democratie dus van binnen uit. Het begint met taal, niet met tanks. Met verkiezingen, niet met een staatsgreep. En het krijgt een kans, dankzij mensen die denken dat het allemaal niet zo’n vaart zal lopen. Laat je vooral niet gek maken, zeggen die, don’t feed the trolls.”

Maar die houding normaliseert juist wat niet normaal zou moeten zijn: extreme ideeën die bepaalde groepen én de democratie in gevaar brengen.

Want wanneer is het wél erg genoeg om van ‘fascisme’ te spreken? Vaak komt dat pas als het al te laat is.

Het woord ‘fascist’ is ook een zwaar label – en zeker geen positieve. Maar het lastige van fascisme is dat het zich niet aankondigt. Een politici stapt niet het podium op met de boodschap: ‘ik ben een fascist (of nazi), wie volgt mij?’.

We moeten zelf als maatschappij de – in het begin vaak subtiele – signalen leren herkennen om zo te zorgen dat we niet langzaam verder afglijden zoals dat in de Verenigde Staten wel is gebeurd.

Spreek je uit tegen de nazi en fascist

Het fascisme of fascistische tactieken benoemen is dan een belangrijke stap. Vooral wanneer uit onderzoek blijkt dat 32% van de Europese kiezers stemde voor partijen die anti-establishment zijn.

Toch lijkt de verontwaardiging over een nazi en fascist genoemd worden op dit moment hoger te liggen dan de verontwaardiging over het fascisme en nazisme zelf.

Het nazisme en fascisme wat wel degelijk aanwezig is in radicaal-rechtse en extreemrechtse kringen. En wat pushback zou moeten krijgen.

Kees Besemer, een Holocaus overlevende sprak vorig jaar tijdens een herdenking in Amsterdam: “Haat en onverdraagzaamheid beginnen klein. Als geruchten. Als haatdragende woorden. En we zien dat vandaag in onze maatschappij, in onze politiek weer gebeuren. Voor je het weet worden dat daden, die onherstelbare schade aanrichten. Daar mogen we niet over zwijgen.”

Image by: Freepik

Source: Duitsland Instituut, Knack, De Wereld Morgen, Holocaust Encyclopedia, Verzetsmuseum, De Correspondent, Historiek, NPO Kennis, NU.nl, Diggit Magazine, NOS, AD Valvas

DIT IS FRIEQUE

FRIEQUE is een nieuw platform, magazine en community voor iedereen die trots is anders te zijn. We geven niet om clout: wij doen wat we doen omdat het juist is en omdat we de wereld een stukje beter willen maken.