*** MIS HET NIET *** MIS het niet

gendernormen zijn schadelijk: dit is hoe gender je gezondheid beïnvloed

Seksisme tast de hersenen van vrouwen aan, eenzaamheid onder mannen wordt groter en het geweld tegen trans mensen neemt toe. Gendernormen zijn schadelijk voor ons allemaal.

Trigger warning: transfobie, bio-essentialisme, misogynie, seksueel geweld, suïcide

Wij zijn grote fans van het doorbreken van de gender binary. Niet alleen kleine beklemmende hokjes van ‘man’ en ‘vrouw’, maar gender als een speeltuin waarin iedereen mag zijn wie die wil. En daar lijkt de medische wereld het mee eens te zijn. Want onderzoek wijst al langer uit dat dit niet alleen een ‘woke’ mening of persoonlijke voorkeur is.

De dwingende gender hokjes die we in onze westerse wereld hanteren blijken namelijk ook niet goed te zijn voor onze mentale gezondheid. Onderzoek wijst zelfs uit dat bepaalde gendernormen onze hersenen letterlijk vormen en dat vrouwen door seksisme hersenschade oplopen.

Maar ook voor mannen zijn de dwingende ideeën over wat een ‘echte man’ hoort te zijn, slecht voor de mentale gezondheid. Zo is de bekende ‘male loneliness epidemic‘ volgens veel experts een direct resultaat van verstikkende gendernormen over hoe mannen zich wel of niet zouden moeten gedragen en wat zij wel of niet zouden mogen.

Deze verstikkende normen zorgen zelfs voor een toename in het geweld en discriminatie tegen de mensen die niet in deze hokjes passen of ze compleet aan de kant schuiven: namelijk trans mensen.

Gendernormen zijn schadelijk voor iedereen en het is tijd om eens op een rijtje te zetten hoe gender onze gezondheid beïnvloed.

Wat is gender precies? het verschil met sekse

First things first: hoe zit het nu precies met sekse, gender en gendernormen? Honderden jaren geleden werd besloten dat baby’s met een penis jongens waren en baby’s met een vulva meisjes. Dat is sekse: de categorisatie op basis van genitaliën.

Categorieën die volledig bedacht zijn door mensen om zo een onderscheid te kunnen maken tussen twee groepen.

Inmiddels weten we dat er eindeloos meer variaties zijn dan die twee hokjes en komt er gelukkig steeds meer aandacht voor het bestaan van intersekse mensen. Vroeger werden deze mensen door middel van geslachtsbepalende operaties alsnog in een van de twee hokjes gedwongen of moesten zij liegen over hun echte identiteit – vaak op aanraden van medische professionals.

Iets wat heel ingrijpend is voor de 85.000 tot 190.000 Nederlanders die intersekse geboren zijn. In Nederland is er nog geen wet die stelt dat operaties op deze kinderen verboden zijn.

gender: culturele en sociale normen

Naast sekse hebben we ook nog gender. Dit is diezelfde verdeling in de categorieën ‘man’ en ‘vrouw’ maar heeft minder te maken met biologie en meer met culturele en sociale normen.

Gender is de verzameling ideeën die een maatschappij heeft over het gedrag, uiterlijk en de overtuigingen die volgens de maatschappij horen bij het sekse dat jou is toegewezen bij je geboorte. Daarom wordt er ook wel eens gezegd “gender toegewezen bij geboorte”. Omdat het feit dat iemand geboren is met een bepaald geslachtsdeel automatisch allemaal ideeën en verwachtingen oproept.

Maar die ideeën en verwachtingen zijn constant in beweging. Zo was het vroeger heel normaal voor mannen om hoge hakken, lange pruiken en flamboyante jurken en mantels te dragen – iets wat later vooral met femininiteit werd geassocieerd. En zo’n honderd jaar geleden was het nog heel raar als vrouwen broeken droegen terwijl enkellange rokken nu al snel geassocieerd worden met de kerk.

De manier waarop iemand van een bepaald sekse zich naar de buitenwereld presenteert, ligt dus niet vast. Al doen we soms alsof dat wel zo is.

vooroordelen en stereotypes: gendernormen zijn schadelijk

In elke maatschappij bestaan ideeën over wat wel of niet “normaal” is als het gaat om het gedrag en het uiterlijk van bepaalde groepen mensen. Ideeën die wij als bevolking zelf bedenken en opleggen. Die ideeën bestaan dus ook als het gaat om het gedrag en uiterlijk van vrouwen en mannen.

Dat zijn genderrollen of gendernormen: de maatschappelijke verwachtingen over hoe mannen en vrouwen – op basis van sekse, dus – zich zouden moeten gedragen, hoe ze zich zouden moeten kleden en hoe zij met andere mensen om zouden moeten gaan. In onze westerse maatschappij is dat bijvoorbeeld het idee dat vrouwen voor de kinderen moeten zorgen terwijl de man aan het werk is. Of de verschillende schoonheidsstandaarden voor zowel mannen als vrouwen. Of het feit dat de vrouw het huishouden moet verzorgen terwijl de man het vuilnis buitenzet.

Dit soort ideeën komen niet uit de lucht vallen: ook dit wordt door de maatschappij bedacht en opgelegd. Zo zijn er genoeg niet-westerse culturen waarin de gender binary totaal geen rol speelt. In die bevolkingen wordt gender gezien als iets wat fluïde is en zijn non-binaire of trans mensen een onlosmakelijk en belangrijk onderdeel van de cultuur.

De gendernormen die wij vandaag de dag in onze westerse maatschappij kennen komen voornamelijk uit de christelijke ideeën over man en vrouw: Adam en Eva – de een gemaakt van de rib van de ander. Mannen waren strijdlustig en sterk terwijl vrouwen zwak waren en als “agenten van de duivel” werden gezien. Vrouwen bestonden alleen om mannen te verleiden. Ze waren dus absoluut niet geschikt voor hoge posities binnen de kerk en samenleving. Zij waren de draagmoeder voor het nageslacht van de man.

Kinderen krijgen was een belangrijk onderdeel van het voortbestaan van de kerk en ideeën over zwangerschap, seks, maagdelijkheid en ouderschap werden een groot onderdeel van de bestaande gendernormen. En dit soort gendernormen worden overgedragen van generatie op generatie en blijven zo – in een bepaalde vorm – in stand.

gendernormen zijn schadelijk: perceptie gender

Veel mensen stellen gender en sekse gelijk: iedereen die vrouwelijke geslachtsdelen heeft is een vrouw en ziet er dus ook uit als een vrouw. En voor mannen geldt hetzelfde.

Maar dat is niet hoe het werkt. Je kunt namelijk niet zien wat voor sekse iemand heeft. En je weet dus niet of het gender en sekse van iemand overeenkomen zonder dit aan iemand te vragen.

Onze perceptie van gender of genderidentiteit gaat dan ook voornamelijk om uiterlijk en gedrag: dat wat we wél kunnen zien. En op basis daarvan proberen we allemaal een inschatting te maken over gender en sekse.

Door te kijken naar uiterlijk en dit naast de ideeën te leggen die we hebben over hoe een man of vrouw eruit hóórt te zien, maken onze hersenen een snelle categorisatie in de twee hokjes van gender.

gendernormen zijn schadelijk: denkfouten

Dat heeft voor- en nadelen. Zo kunnen we snel een inschatting maken van een situatie. Maar het zorgt ook voor vooroordelen en stereotype ideeën. En het zorgt ervoor dat we compleet verkeerde inschattingen maken; mede omdat we een heel beperkt idee hebben van gender.

Want niet iedereen van een bepaald gender ziet er ook uit als het maatschappelijke idee dat bestaat over dat gender. Genderidentiteit gaat dan ook niet om wie andere mensen vinden dat jij bent maar om wie je zelf vindt dat je bent. Het kan dus zijn dat iemand bijvoorbeeld nagellak draagt, lang haar heeft en zachte gezichtskenmerken – iets wat in ons stereotype idee over gender vaak als ‘vrouw’ bestempeld wordt – terwijl diegene een man is. Los van wat voor gender iemand anders hem toe zou wijzen. En los van sekse.

Wanneer je genderidentiteit niet overeenkomt met het gender dat je bij je geboorte is toegewezen, dan ben je transgender. Hieronder vallen trans mannen, trans vrouwen en non-binaire mensen; dit zijn mensen die niet in de twee bestaande hokjes passen – of juist in beide.

De waarheid is dat alle mensen er anders uitzien. Er is eigenlijk bijna niemand die 1 op 1 voldoet aan alle voorwaarden voor het traditionele idee van ‘man’ of ‘vrouw’. Maar we proberen allemaal wel heel hard om daaraan te voldoen en om mensen in te delen in die hokjes.

Zelfs als al langer bekend is dat het willen voldoen aan, of het afdwingen van gendernormen heel schadelijk kan zijn voor onze gezondheid.

Gendernormen zijn schadelijk: basis van seksisme

Onder gendernormen valt het idee dat vrouwen zich op een bepaalde manier moeten gedragen en er op een bepaalde manier uit moeten zien. Dit vormt ook de ideeën die bijvoorbeeld mannen hebben over vrouwen.

Dit soort ideeën kunnen veranderen in stereotypen en vooroordelen. Bijvoorbeeld het idee dat vrouwen minder ambitieus zijn, minder slim en minder hoge posities in bedrijven zouden moeten bekleden. Dat soort stereotypes vormen de basis van seksisme: discriminatie (ongelijke behandeling) op basis van sekse. En in onze huidige maatschappij is dat voornamelijk gericht tegen vrouwen.

Deze vorm van discriminatie kan heel schadelijk zijn voor vrouwen. Niet alleen zorgt het voor systematische ongelijkheid in de vorm van onder andere de loonkloof, orgasmekloof en een stresskloof, maar het ligt ook aan de basis van problemen als seksueel geweld en femicide.

Gendernormen zijn schadelijk voor vrouwen

En het richt langdurige schade aan in de hersenen van vrouwen. In 2023 werd in een editie van de Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) een onderzoek naar seksisme en hersenbeschadiging bij vrouwen gepubliceerd.

Uit het onderzoek bleek dat in landen waar genderongelijkheid groter is, vrouwen een dunnere hersenschors hebben. En dan voornamelijk in hersengebieden die belangrijk zijn voor emotionele controle en veerkracht. Ook in hersengebieden die gelinkt worden aan depressie en PTSS is de hersenschors bij vrouwen die in landen wonen waar er sprake is van genderongelijkheid, dunner.

Nicolas Corssley, een psychiater aan de Pontifical Catholic University of Chile, vertelt aan de BBC dat het als een “litteken op de hersenen” is. Volgens hem heeft het constante aanpassen aan een wereld vol discriminatie een langdurig effect op het aanpassingsvermogen van de hersenen – de plasticiteit wordt minder.

Een ander onderzoek liet zien dat vrouwen die zich onveilig voelden of het slachtoffer waren van seksisme of van seksueel geweld, meer last hadden van psychische klachten. Ruth Hackett, gezondheidspsycholoog aan het Kings College London, vertelt de BBC: “Herhaalde blootstelling aan stressvolle ervaringen kan na verloop van tijd leiden tot slijtage van het lichaam en die schadelijke biologische veranderingen kunnen vervolgens verband houden met een slechte geestelijke gezondheid. Dit put mensen gewoon uit”.

Kortom: gendernormen zijn zowel op het gebied van fysieke en mentale gezondheid gevaarlijk voor vrouwen.

'een echte man': gendernormen zijn schadelijk

Maar vrouwen zijn niet de enige die het slachtoffer worden van deze verstikkende hokjes. Mannen hebben hier ook last van. Want er bestaan genoeg ideeën over wat een “echte man” is.

Een echte man huilt niet. Hij praat niet over zijn gevoelens. Hij geeft zijn vrienden geen knuffel en hij vertelt ze al helemaal niet dat hij van ze houdt. Tenzij hij een paart biertjes op heeft, natuurlijk. Een echte man heeft een goed verzorgd lichaam en is ambitieus. We kunnen eindeloos doorgaan over de gendernormen voor mannen – gendernormen die versterkt worden door types zoals Andrew Tate en de manosphere.

En wanneer jij je daar als man naar gaat gedragen en dit ook afdwingt bij andere mannen (zoals Tate doet), dan wordt dit ook wel ‘toxische masculiniteit‘ genoemd. Deze vorm van masculiniteit waarbij agressie en dominantie centraal staan, is giftig voor de mensen om je heen omdat samenhangt met seksueel geweld, homofobie, misogynie en huiselijk geweld. Maar het is ook giftig voor de mannen zelf.

Zo wordt toxische mannelijkheid gekoppeld aan verslaving en psychische problemen. Een onderzoek onder 19,000 respondenten wees uit dat mannen die toxische eigenschappen ook eigen maken meer kans hebben op mentale problemen. De onderzoekers zeiden: “seksisme is niet alleen een sociale onrechtvaardigheid, maar heeft ook schadelijke gevolgen voor de geestelijke gezondheid van degenen die dergelijke attitudes omarmen.”

Ook de veelbesproken eenzaamheidsepidemie onder mannen zou een direct gevolg zijn van de strikte gendernormen die we als maatschappij aan mannen opleggen. Types als Andrew Tate willen de schuld hiervoor graag in de schoenen van vrouwen schuiven: omdat vrouwen niet met mannen daten zijn mannen eenzaam.

Maar de waarheid is dat de maatschappij zulke strakke gendernormen voor mannen gebouwd heeft waardoor mannen geloven dat zij niet om hulp kunnen vragen. Dat ze carrière moeten maken, niet kwetsbaar mogen zijn en dat ze niet over hun gevoelens mogen praten.

En dit draagt bij aan het feit dat bijna 50% van de mannen zich eenzaam voelt – en daarmee aan de prevalentie van depressie en suïcide onder mannen.

Gendernormen zijn schadelijk: trans mensen

Als mannen en vrouwen die hard hun best doen om in deze gender hokjes te passen al zoveel negatieve gevolgen ervaren van deze verstikkende gendernormen, dan is het niet heel moeilijk te bedenken dat de mensen die dit juist níét doen het hardst geraakt worden.

Mensen die trans zijn wijzen het gender dat hun bij geboorte door een dokter is toegewezen af en omarmen hun eigen genderidentiteit. Dit kan zijn door als trans man of trans vrouw door het leven te gaan, of als non-binair persoon. Beide is een afstoting van de strenge gendernormen in de maatschappij. En dat wordt ze absoluut niet in dank afgenomen.

In Nederland worden transgender personen zeven keer vaker dan gemiddeld het slachtoffer van geweld. Daarnaast lopen trans mensen een hoger risico om het slachtoffer te worden van seksueel geweld. Hieronder valt ook het ongevraagd aanraken van de geslachtsdelen van trans mensen (aanranding), ongewenste vragen over hun lichaam, en fetisjisme vanwege hun identiteit. Trans personen in de UK worden elke dag lastig gevallen. 6 van de 10 transgender personen hebben volgens The Guardian te maken gehad met verbale intimidatie.

Gendernormen zijn schadelijk: trans vrouwen

Vooral trans vrouwen hebben veel te maken met geweld en zijn constant het onderwerp van het maatschappelijke en politieke debat. Een begrip dat hierin belangrijk is, is transmisogynie. Julia Serano, degene die het begrip gecoined heeft, beschrijft transmisogynie als een combinatie van ’traditioneel seksisme’ (de man is superieur aan de vrouw) en ‘oppositioneel seksisme’ (‘man’ en ‘vrouw’ zijn twee categorieën die elkaar uitsluiten).

Ze noemt het bestaan van trans mensen dan ook een bedreiging voor de “genderhiërarchie waarin mannen centraal staan”. En dus een bedreiging voor de strakke gendernormen waar we allemaal last van hebben. Transmisogynie combineert de afkeer die de maatschappij voelt richting vrouwen met de hoge verwachtingen van ‘mannelijkheid’.

Wanneer je bij je geboorte als ‘man’ wordt bestempeld en dat label dan afwijst om in plaats daarvan een ‘minderwaardige’ vrouw te zijn, dan wordt je daar door de maatschappij extra hard voor veroordeeld. Dat zorgt ervoor dat trans vrouwen niet alleen te maken hebben met veroordeling om het feit dat ze volgens de maatschappij een “man in een jurk” zijn – iets waar bijvoorbeeld feminiene gay mannen en drag queens ook voor veroordeeld worden – maar ook met veroordeling om het feit dat ze ervoor kiezen een vrouw te zijn.

En deze veroordeling leidt tot geweld. Maar het zorgt ook voor volledige ontmenselijking – waarbij trans vrouwen gereduceerd worden tot niets meer dan het onderwerp van een debat over bijvoorbeeld sport en wc’s.

doorbreek de gender binary

En toch zijn transgender personen over het algemeen gelukkiger na hun transitie. Maar liefst 78% van de transgender mensen zegt dat hun algemene tevredenheid hoger is geworden. Zo vertelt een transgender persoon aan de Washington Post: “Leven doet geen pijn meer. Het voelt goed om gewoon te ademen en mezelf te zijn.”

Het algemene geluk van transgender mensen ligt nog wel onder het gemiddelde van de totale populatie, maar dat komt voornamelijk door discriminatie en geweld. Het percentage van trans mensen dat spijt krijgt van hun transitie of hormoontherapie ligt nog steeds onder de 1%.

Dat betekent natuurlijk niet dat iedereen “trans moet worden” of zich compleet genderneutraal moet kleden. Want: ook trans mensen vinden juist heel veel gendereuforie in het voldoen aan de maatschappelijke normen die aan hun genderidentiteit vasthangen. Een trans vrouw kan heel gelukkig worden van jurken, make-up, nagellak en hoge hakken. Juist omdat dit haar genderidentiteit bevestigd.

Wat het wel betekent is dat strikte genderhokjes die we automatisch vasthangen aan de vorm van ons lichaam heel beperkend kunnen werken en een slechte invloed kunnen hebben op onze fysieke en mentale gezondheid.

Dat betekent niet dat alle cis vrouwen opeens geen rokken meer mogen dragen of dat alle cis mannen juist in jurken rond moeten gaan lopen. Waar we – naar onze mening – naartoe zouden moeten werken is een meer fluïde idee van gender. Dat iedereen zelf mag bepalen hoe dat eruit ziet en hoe die zich gedraagt zonder dat er allemaal regels en oordelen aan vast hangen.

Dat het lichaam waar we in geboren worden niks hoeft te zeggen over het speelgoed waar we als kind mee spelen of de carrière die we later krijgen – of niet. En dat gender geen schadelijk concept meer is dat ons letterlijk mentaal ongezond maakt.

Image by: Freepik

Source: United Way of the National Capital Area, Transgender Infopunt, BBC, Zugman et al. (2023), Very Well Mind, Centrum Seksueel Geweld, The Guardian, NPO3, ACLU,

DIT IS FRIEQUE

FRIEQUE is een nieuw platform, magazine en community voor iedereen die trots is anders te zijn. We geven niet om clout: wij doen wat we doen omdat het juist is en omdat we de wereld een stukje beter willen maken.