Uitgelegd: dit is wat 'intersectioneel' betekent

Je hebt het vast wel eens gehoord "intersectioneel feminisme". Maar wat betekent intersectioneel dan precies? Wij leggen het je uit.

‘Intersectioneel’ – ook wel kruispuntdenken – is een woord dat je vaak terugziet in gesprekken over racisme en feminisme. Intersectionaliteit is een concept uit de ras- en genderwetenschappen. Het is een analytisch framewerk dat enorm belangrijk is in de strijd naar gelijkheid. Want het kan juist zorgen voor inzicht in de unieke challenges die verschillende mensen in de samenleving ervaren. Vooral mensen die meerdere vormen van onderdrukking ervaren.

Intersectionaliteit is dan ook onlosmakelijk verbonden met feminisme. De strijd om gendergelijkheid kan niet gevochten worden zonder rekening te houden met alle vormen van onderdrukking. Het is dan ook goed om als feminist of activist precies te weten wat intersectionaliteit inhoudt. Waar het concept vandaan komt, waarom het belangrijk is en hoe het er in de praktijk uitziet.

En dat gaan wij je allemaal uitleggen.

Waar komt intersectionaliteit vandaan?

Het concept van intersectionaliteit komt uit de Zwarte feministische beweging in de Verenigde Staten van de late 20e eeuw. Hoewel de term al bestond, werd hij in 1989 officieel gecoined door de wetenschapper Kimberlé Crenshaw. In haar artikel “Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory, and Antiracist Politics.“

In het artikel richtte Crenshaw zich voornamelijk op hoe onderdrukking zoals racisme en seksisme overlappen. En hoe daarmee unieke vormen van discriminatie ontstaan tegen Zwarte vrouwen. Vormen van discriminatie die juist in de bestaande feministische en anti-racistische kaders over het hoofd gezien werden. Zo zag Crenshaw in haar werk als advocaat dat Zwarte vrouwen geen poot om op te staan hadden bij het bevechten van discriminatie. Zij werden duidelijk gediscrimineerd maar als het tot een rechtszaak kwam zei het bedrijf “Er werken hier gewoon vrouwen. En er werken Zwarte mannen. Het kan dus geen discriminatie zijn”. Dit kwam ook duidelijk naar voren in de eerste feministische golf. Toen witte vrouwen voor stemrecht vochten – maar niet voor Zwarte vrouwen.

Het werk van Crenshaw was dan ook een antwoord op de beperkte kaders die op dat moment bestonden om de ervaring van gemarginaliseerde groepen te kunnen begrijpen. Uiteindelijk werd de term populair en ontwikkelde het concept zich tot een compleet analytisch kader voor klasse, geaardheid, het hebben van een handicap, en andere vormen van marginalisatie.

Wat betekent intersectioneel?

Intersectionaliteit gaat om de overlap en de connectie tussen verschillende sociale categorieën. Zoals bijvoorbeeld ras en gender. Of klasse, geaardheid en het wel of niet hebben van een handicap. Intersectionaliteit is erkennen dat die vormen van onderdrukking kunnen overlappen. En dat ze elkaar dus kunnen beïnvloeden. Maar ook dat een gebrek aan bepaalde vormen van onderdrukking juist privilege kan geven. Ook als er nog wel andere vormen van onderdrukking aanwezig zijn.

Vroeger werden alle vormen van onderdrukking als apart en gescheiden behandeld. Maar dat sluit niet aan bij de daadwerkelijke ervaring van gemarginaliseerde mensen. Want de realiteit is dat onderdrukking niet in een vacuüm bestaat. Wanneer een Zwarte vrouw een handicap heeft en moet strijden voor toegankelijkheid, speelt haar gender mee. Haar sociaal-economische positie. En andere gevolgen van racisme die haar ervaring anders maakt dan die van een witte vrouw met een handicap. Aandacht voor die unieke ervaring is wat intersectionaliteit is.

Dit lijkt soms krom. Bijvoorbeeld wanneer een witte man die in armoede leeft te horen krijgt dat hij privilege zou hebben. Hij kan zijn rekeningen niet betalen, heeft misschien gezondheidsklachten door de hoge kosten van een gezonde leefstijl, en hij wordt achtergesteld in de maatschappij. En toch heeft deze witte man privilege. Want als zijn economische zorgen worden opgelost, verbetert zijn positie enorm. Vooral vergeleken met een Zwarte man in diezelfde situatie. Die witte man wordt niet vervolgens gediscrimineerd vanwege zijn huidskleur. Of zijn gender.

Intersectionaliteit is een kader waarmee we macht en positie kunnen analyseren. Om zo te zorgen dat we meer gelijkheid kunnen creëeren. Niet om het leven van de witte man slechter te maken, maar om het leven van álle mensen beter te maken.

Verschillende vormen

Kimberlé Crenshaw onderscheidt drie vormen van intersectionaliteit. De eerste is structurele intersectionaliteit. Waarbij onderzocht wordt hoe sociale systemen en instanties unieke vormen van onderdrukking creëeren. Bijvoorbeeld binnen het onderwijs of de gezondheidszorg.

De tweede is politieke intersectionaliteit. Waarbij gekeken wordt hoe bepaalde agenda’s en movements zich vaak richten op één specifieke onderdrukte identiteit. En daarmee dus andere identiteiten of overlappende identiteiten vergeten. Een voorbeeld hiervan is de eerste feministische golf waarbij vrouwen streden voor stemrecht. Maar vervolgens niet streden voor het stemrecht van vrouwen van kleur.

En als laatste representatieve intersectionaliteit. Dit type analyseert hoe de representatie van verschillende culturen en stereotypen juist voor discriminatie kunnen zorgen.

Wat is intersectionaliteit niet?

Soms wordt intersectionaliteit gezien als een soort weegschaal van onderdrukking. Als zij meer onderdrukte identiteiten heeft dan hij, dan wint zij de “Opression Olympics“. En moet zij dus een betere behandeling krijgen. Of verdiend zij meer inspraak dan hij. Dat is niet hoe intersectionaliteit in de praktijk hoort te werken.

Kimberlé Crenshaw zei eerder dat het haar verbaast hoe vaak de term gebruikt wordt als manier voor “alleen het vermenigvuldigen van identiteitscategorieën, in plaats van voor een structurele analyse of politieke kritiek.” Intersectionaliteit moet volgens haar dan ook altijd bekeken worden in relatie tot macht. Welke identiteit heeft macht en hoe helpt dat iemand – of juist niet?

De hard pill to swallow voor witte mensen is dat witheid op dit moment de meeste macht heeft. Hetzelfde geldt voor gender. En de groep die daarin overlapt heeft de minste macht. Zwarte vrouwen worden dan ook gezien als de definitie van intersectionaliteit. Zij leven standaard op de kruising tussen twee onderdrukte identiteiten. Een witte vrouw heeft dan ook altijd meer macht dan een Zwarte vrouw. Onderdrukking vanwege huidskleur én vanwege je vrouw zijn is namelijk de enige van de intersecties die een witte vrouw nooit zou kunnen ervaren. Een vrouw van kleur kan een handicap hebben, dik zijn en trans zijn – of welke andere marginaliseerde identiteit dan ook hebben. Een witte vrouw kan nooit ervaren hoe het is om niet wit te zijn.

En een cisgender man heeft altijd het privilege van zijn gender. Hij kan niet-wit zijn, een handicap hebben, uit een lage sociale klasse komen. Maar hij kan nooit weten hoe het is om onderdrukt te worden vanwege zijn gender.

Intersectionaliteit is dus geen optelsom. Maar een kritische analyse van macht, positie en privileges.

illustratie van een persoon die in kleermakerszit mediteert. In diens handen zitten twee draadjes die uit diens hoofd komen. De rest van de draad zit nog in een knoop om diens hersenen heen.

Snel je stress verminderen? Dit is de 5-4-3-2-1-methode

Voel jij je vaak gestresst of compleet overprikkeld? Dan kan de 5-4-3-2-1-methode helpen om daar...

Waarom is intersectionaliteit belangrijk?

Het is belangrijk om intersectioneel te zijn in je benadering van feminisme of activisme. Wantt echte gelijkheid kan alleen bereikt kan worden door aandacht te hebben voor alle unieke vormen van discriminatie en onderdrukking.

Door intersectionaliteit te gebruiken in politieke en sociale analyses, weet je zeker dat het beleid dat je implementeert ook echt inclusief is. Wanneer je aanpak niet intersectioneel is, wordt de kans groter dat bepaalde groepen niet gehoord worden. En dat betekent dat juist het tegenovergestelde doel bereikt wordt. In plaats van gelijkheid te verzorgen, zorg je juist dat ongelijkheid tussen groepen versterkt wordt. En dat ongelijkheid en buitensluiting toeneemt.

Voor volledige gelijkheid voor iedereen is intersectionaliteit noodzakelijk. Want wat voor een groep werkt, werkt dus niet voor iedereen op dezelfde manier. Los je het klasse-probleem op, dan heb je gender- en rassendiscriminatie nog niet opgelost. Creëer je toegankelijkheid met een prijskaartje, dan zorg je ervoor dat het alleen toegankelijk is voor bepaalde mensen.

Alleen door een intersectionele analyse kunnen we erachter komen waar ons beleid tekort schiet. En wie er vergeten wordt en waarom. En op die manier kunnen we barrières afbreken die onzichtbaar zijn voor de mensen die deze unieke vorm van discriminatie niet ervaren.

intersectionaliteit in de praktijk

Een van de grootste voorbeelden van een gebrek aan intersectionaliteit is wit feminisme. Dit is feminisme waarbij vrouwen van kleur vergeten worden. De feministische schrijver Zoé Samudzi schreef: “Intersectionaliteit is zo’n essentieel kader om machtssystemen te begrijpen, omdat ‘vrouw’ geen allesomvattende categorie is die op zichzelf al onze verhoudingen tot macht bepaalt.”

Niet alle vrouwen ervaren misogynie op dezelfde manier. Een Zwarte vrouw wordt op een andere manier behandeld dan een witte vrouw. En een witte vrouw heeft in die vergelijking altijd meer macht dan een Zwarte vrouw. Maar een Zwarte vrouw en een Zwarte man zullen racisme ook niet op dezelfde manier ervaren. En een Zwarte man heeft in dat geval altijd meer macht dan een Zwarte vrouw.

Binnen het feminisme is het dus belangrijk aandacht te hebben voor hoe de huidskleur van een Zwarte vrouw haar vrouw-zijn vorm geeft. Én hoe haar huidskleur haar hele leven vorm geeft. En: feminisme dat alleen strijdt voor rijke witte cis vrouwen gaat nooit voor gelijkheid voor álle vrouwen zorgen.

Dit geldt ook voor trans vrouwen en trans vrouwen van kleur. Die laatste groep heeft een grotere kans gediscrimineerd te worden. Of om het slachtoffer te worden van extreem geweld. Beschermende maatregelen voor trans vrouwen die niet ook gericht zijn op het aanpakken van racisme, zullen dus niet hetzelfde effect hebben voor Zwarte trans vrouwen. En zijn daarmee per definitie nog onveilig.

Bronnen: Revise Sociology, United Way of the National Capital Area, ‘Intersectionality – Justin D. García’, UN Women Australia, Britannica, WomanKind