Anton de Kom: legde geschiedenis bloot die nederland liever vergeet
Wie beter om deze Black History Month mee af te trappen dan Anton de Kom; een belangrijke naam in de Nederlandse geschiedenis die nog te weinig mensen kennen.
Afbeelding: Familiearchief Anton De Kom
Achtergrond: Freepik
Vraag de gemiddelde witte Nederlander wie Anton de Kom is, en helaas zullen veel antwoorden ophouden bij de Anton de Kom-brug en het gelijknamige plein in Amsterdam-Zuid – waar nu sinds 2020 ook een monument bij staat.
Sommige van hen die wel eens in Suriname op vakantie zijn geweest kunnen misschien nog benoemen dat de naam ‘Anton de Kom’ daar op een universiteit en een straatbord staat, maar waarom is veel mensen niet duidelijk. En dat terwijl deze Zwarte man een grote rol heeft gespeeld in de geschiedenis van niet alleen Suriname maar ook zeker Nederland.
Tijd om deze Black History Month het verhaal van Anton de Kom uit te lichten. En daarmee zijn prestaties en het effect van zijn werk dat – tot op de dag van vandaag – nog steeds doorleeft in de huidige verzetsbewegingen in Nederland en Suriname.
Anton de Kom: zijn leven in suriname
Anton de Kom werd geboren op 22 februari 1898 in Paramaribo op Suriname – wat toen nog een kolonie was van Nederland. De slavernij was net 25 jaar eerder geëindigd en de vader van De Kom was opgegroeid als tot slaaf gemaakte.
Van zijn ouders hoorde De Kom verhalen over dit verleden, maar ook in Suriname waren de gevolgen van dit systeem nog duidelijk terug te zien in de vorm van discriminatie, racisme en onderdrukking. Zo volgde De Kom een opleiding tot accountant – de hoogst beschikbare opleiding voor Zwarte Surinamers – maar zou hij in zijn werk nooit dezelfde promoties kunnen krijgen als zijn witte collega’s.
Toen De Kom aan het werk ging voor een rubberbedrijf, werd hij geconfronteerd met de verschrikkelijke omstandigheden waarin arbeiders voor te weinig geld te zwaar werk moesten doen. De Kom besloot op dat moment om zich in te zetten voor de belangen van deze onderdrukte werknemers. Hij wees hen op de contracten die zij gesloten hadden met werkgevers, en de rechten die daarin waren vastgelegd.
Deze betrokkenheid bij het welzijn van de onderdrukte mens, is tekenend voor het werk van Anton de Kom.
Toen Anton de Kom in Nederland kwam
In 1920 vertrok Anton de Kom op 22-jarige leeftijd naar Nederland. Waarom hij naar Nederland afreisde is niet helemaal bekend, maar hij ging – na een jaar in militaire dienst – werken in Den Haag voor een firma in koffie, thee en tabak.
Dit is waar hij zijn vrouw, een witte Nederlandse, Petronella C. Borsboom (Nel) leerde kennen. De twee kregen vier kinderen: drie jongens en een meisjes. Maar in het voornamelijk witte Nederland was een relatie als deze nog steeds vrij ongewoon.
Zijn dochter Judith de Kom schreef in haar boek Ik omhels je onafgebroken over haar ouders en de reactie van de omgeving op het gezin. Zo kregen ze vaak discriminerende opmerkingen te horen en werden de kinderen vaak racistisch aangesproken of gepest op school.
Wat Anton de Kom vooral opviel in Nederland, is hoe weinig er eigenlijk bekend is over de geschiedenis van Suriname en het slavernijverleden in de Nederlandse kolonie. Informatie die wel gedeeld werd was nationalistisch en vooral gericht op een gevoel van vaderlandstrots.
De realiteit van de Surinaamse bevolking werd niet besproken en over het geweld en de onderdrukking werd niets gezegd.
Toen Anton de Kom in Nederland kwam
Daarom besloot De Kom dit recht te zetten en lezingen te geven over Suriname. Hij bezocht scholen en probeerde leerlingen te onderwijzen over de mooie kanten van Suriname, maar ook de zwarte bladzijden uit de Nederlandse geschiedenis.
Hij schreef later in zijn boek Wij slaven van Suriname: “Wanneer wij […] op school les in de Vaderlandse Geschiedenis kregen, dan was dat natuurlijk de geschiedenis der blanke krijgslieden. Voor de klas stonden de eerwaarde Tilburgse broeders en zij onderwezen ons in de heldendaden van Piet Hein en van De Ruiter, Tromp en de Evertsen en Banckert.”
“[…] Wij, die de namen van de opstandelingen Bonni, Baron en Joli Coeur tevergeefs in onze geschiedenisboekjes zochten, beijverden ons om vlug en nauwgezet voor het examen de namen en jaartallen op te dreunen der Nederlandse gouverneurs, onder wier bewind men onze vaders als slaven ingevoerd heeft.”
Over die Surinaamse verzetshelden schreef hij: “Gij zijt geen deel van Holland’s koloniale glorie, gij behoort tot de donkere bladzijden der historie die de wetenschappelijke geschiedvervalsing het liefst maar overslaat bij het doceren. […] Men zwijgt over U in de scholen. Men zou Uw herinnering het liefst willen doden, zoals men eens Uw lichaam met een Nederlandse kogel gedood heeft.’”
De Kom begon kritische politieke artikelen te publiceren in Nederland. In 1928 begon hij met het schrijven van zijn eerste boek. Hij voelde zich verbonden met groepen die bezig waren met de emancipatie van werknemers, de onafhankelijkheid van Suriname én die van Indonesië. Dit waren veelal communistische bewegingen.
Het is dan ook niet verrassend dat De Kom de aandacht trok van de veiligheidsdiensten.
Anton de kom: Terug naar suriname
Hoewel hij al langer terug wilde naar Suriname, vertrok Anton de Kom pas in 1932 met zijn gezin naar Paramaribo.
Hij had in Nederland gezien hoe waardevol het kon zijn wanneer medewerkers samen een front vormden, en wilde juist dit inzetten bij de arbeiders in zijn thuisland; iets wat voor de arbeiders zelf onmogelijk was omdat de Nederlandse overheid op Suriname geen enkele vorm van ‘vakbondsvorming’ toestond.
Maar de overheid wist dat Anton de Kom onderweg was en ontvingen hem met militairen en politie. Hij stond bekend als onruststoker en de regering op Suriname dacht dat zijn komst geen goed nieuws kon zijn. Zijn werk werd hem dan ook onmogelijk gemaakt. Zijn lezingen werden verboden, zijn vergunningen ingetrokken en elke poging tot hulp aan arbeiders werd de kop in gedrukt.
Het was toen dat De Kom besloot om arbeiders bij hem te laten komen. Hij opende een adviesbureau in zijn tuin; onder een mangoboom aan een bureau zat ‘papa de Kom’, de vader van Suriname, terwijl hij luisterde naar een lange rij van arbeiders.
In zijn boek schreef hij: “Onder de boom echter, langs mijn tafeltje, passeert de parade der ellende. Paria’s met diepe holle wangen. Hongerlijders. Mensen zonder voldoende weerstand. Open boeken om in te lezen het moeizaam vertelde verhaal van onderdrukking en ontbering.”
Het ging om arbeiders die vaak niet konden lezen en daardoor misleid werden contracten te tekenen waardoor zij amper geld overhielden. De Kom verzamelde de verklaringen van de werkers om ze mee te nemen naar de gouverneur. Met de hoop zo verandering te kunnen bewerkstelligen.
Wij slaven van suriname
Maar in plaats daarvan werd De Kom opgepakt en gevangen gezet in Fort Zeelandia. De Surinamers lieten hun verzetsheld niet zomaar oppakken en het volk verzamelde zich in Paramaribo om zijn vrijlating te eisen.
De gouverneur zei toen dat De Kom op 7 februari 1933 vrijgelaten zou worden. Dit gebeurde niet en de menigte werd luider. Ze schreeuwden om de vrijlating van ‘papa De Kom’. De regering gaf toen de opdracht om het vuur op deze demonstranten te openen. Twee mensen werden vermoord en 22 mensen raakten gewond. Deze dag staat in Suriname nog steeds bekend als Zwarte Dinsdag.
De Kom bleef uiteindelijk drie maanden opgesloten zitten, tot hij uiteindelijk uit Suriname verbannen werd en terug naar Nederland moest. Maar ook daar werd De Kom in de gaten gehouden. Toch bleef hij lezingen geven, onderdeel uitmaken van verschillende communistische groepen en antikoloniale bijeenkomsten bijwonen.
Ondertussen zocht hij naar een uitgever voor zijn boek: Wij slaven van Suriname, een boek dat voor hem nog meer urgentie had gekregen na zijn ervaringen in Paramaribo. Dit boek werd op 31 januari 1934 eindelijk gedrukt en uitgegeven.
Het was een baanbrekend boek en zijn tijd ver vooruit. Het boek beschrijft voor het eerst de omstandigheden in Suriname vanuit een antikoloniaal perspectief. Niet de witgewassen verhalen in de Nederlandse geschiedenis, maar de realiteit.
Mét aandacht voor het psychologische effect van het kolonialisme op de bevolking van Suriname.
Anton de kom en het verzet
Alleen was er in Nederland niet veel aandacht voor het boek. Er was op dat moment sprake van een economische crisis en Adolf Hitler begon in Duitsland steeds meer macht te krijgen. Niemand in Nederland wilde horen over de worstelingen en burgerrechten in Suriname.
De Kom had geen werk en moest nog wel voor zijn gezin zorgen. De stress van een leven in armoede zorgde ervoor dat hij uiteindelijk overspannen in een kliniek in Loosduinen terecht kwam waar hij tot 1 maart 1940 zou blijven.
Toen hij eindelijk vrij kwam brak de oorlog uit in Nederland en De Kom sloot zich direct aan bij het verzet. Dit was sowieso al gevaarlijk, maar zijn huidskleur bracht extra gevaar met zich mee; de Duitsers hadden het namelijk – naast de Joodse bevolking – ook gemunt op niet-witte Nederlanders.
Omdat De Kom al langer bekend stond als onruststoker en communist, verscheen hij bij de nazi’s op de radar. En toch leek het alsof ze geen aandacht voor hem hadden. In 1944 was de algemene overtuiging dat het land snel bevrijd zou worden en De Kom was nog steeds niet opgepakt.
Tot 7 augustus van dat jaar, dan. Die dag werd Anton de Kom gearresteerd en meegenomen naar een concentratiekamp. Dit is waar hij, vlak voor de bevrijding, op 24 april 1945 overleed aan tuberculose – een ziekte die door de concentratiekampen trok vanwege de verschrikkelijke leefomstandigheden.
Pas in 1960 werd het lichaam van Anton de Kom geïdentificeerd in een massagraf en kon hij eervol begraven worden in Loenen.
de dood van anton de kom; een legacy
Wat Anton de Kom nalaat, is een legacy dat eerst ondergesneeuwd raakte maar nu steeds meer erkenning krijgt. Want zijn boek was baanbrekend. Een boek dat voor het eerst blootlegde hoe de kolonisering van Suriname ervaren werd door de Surinamers zelf.
Hij kwam voor het eerst met een tegengeluid in een maatschappij waarin het verhaal van Suriname altijd verteld was vanuit de onderdrukker: Nederland. Anton de Kom schreef een waarheid die Nederlanders op dat moment niet te horen kregen – en niet wilden horen. Hij deelde hoe het kolonialisme en deze berichtgeving de huidige realiteit van de Surinamers vormde. En ze verder onderdrukte.
Hij schreef in zijn boek: “Geen beter middel om het minderwaardigheidsgevoel bij een ras aan te kweken, dan dit geschiedenisonderwijs waarbij uitsluitend de zonen van een ander volk worden genoemd en geprezen.”
Erkenning voor De Kom kwam laat. Karin Amatmoekrim schrijft voor De Correspondent: “De man die zijn hele leven lang door de Nederlandse overheid werd gezien als staatsgevaarlijk vanwege zijn overtuiging dat alle mensen gelijkwaardig zijn, had zijn leven gegeven voor de bevrijding van datzelfde land.”
Pas in 1964 ontdekte een Surinaamse studente, Rubia Züschen, Wij slaven van Suriname in een bibliotheek, en sindsdien wordt het boek in zowel Suriname en Nederland gebruikt als inspiratiebron. Maar vooral door Zwarte activisten.
De Kom’s dochter, Judith de Kom, streed voor haar vader’s legacy en zorgde dat hij uiteindelijk in 2019 toch, als eerste Surinamer, in de Canon van Nederland terecht kwam. In 2020 werd het boek Wij slaven van Suriname uitgeroepen tot het ‘non-fictie boek van het jaar’ door Radio 1, haalt het de non-fictiebestsellerlijst, en duikt Anton de Kom in datzelfde jaar op in het Kinderboekenweekgeschenk.
Pas in 2023 kwamen er eerherstel en excuses van kabinet Rutte IV aan de familie van De Kom.
‘Wij slaven van Suriname’ van Anton de Kom is het non-fictie boek van de maand. Mitchell Esajas schreef een nieuw voorwoord. Hij is blij met de aandacht, zegt hij tegen @HumbertoTan: ‘Het is prachtig dat het boek wordt herontdekt door de samenleving. Het is hoopgevend.’ pic.twitter.com/QbfS4N4S7v
— NPO Radio 1 (@NPORadio1) August 14, 2020
Anton de kom-maand
Het boek Wij slaven van Suriname van Anton de Kom, en het werk wat hij deed in Nederland en Suriname, wordt gezien als een belangrijke invloed op de Surinaamse onafhankelijkheid.
Anton de Kom was een verzetsstrijder en de belangrijkste antikoloniale schrijver in de Nederlandse literatuur. Hij verdient meer aandacht dan hij nu krijgt onder wit Nederland.
Maar de The Black Archives werken hard om de legacy van De Kom breder onder de aandacht te krijgen. Zo maakten zij een podcast over de strijd om eerherstel en is de hele maand februari Anton de Kom-maand. Op 7 februari wordt een workshop georganiseerd om brieven te schrijven aan Anton de Kom en op 22 februari wordt Anton de Kom-dag georganiseerd met verschillende sprekers.
Ook de NPO heeft een podcast gemaakt over het leven en de legacy van Anton de Kom. Het audioboek Wij slaven uit Suriname is HIER te vinden. In het Literatuurmuseum zijn verschillende teksten en brieven van Anton de Kom te vinden in een speciale Anton de Kom-tentoonstelling.
Het bewustzijn over de impact van De Kom en wat hij betekent heeft – en nog steeds betekent – voor Suriname en Surinaamse-Nederlanders, wordt gelukkig steeds groter.
Laten we daar allemaal een steentje aan bijdragen door zijn verhaal te lezen en te blijven delen.
Source: Literatuurmuseum, De Correspondent, NPO Kennis, Canon van Nederland, Huygens Instituut, London School of Economics and Political Science, Dagblad Suriname, The Black Archives, Literatuurmuseum, One World
DIT IS FRIEQUE
FRIEQUE is een nieuw platform, magazine en community voor iedereen die trots is anders te zijn. We geven niet om clout: wij doen wat we doen omdat het juist is en omdat we de wereld een stukje beter willen maken.
- 00Days
- 00Hours
- 00Minutes
- 00Seconds