Het slavernijverleden en geneeskunde: een extreem wrede geschiedenis
Ook in de Nederlandse geschiedenis zijn het slavernijverleden en geneeskunde aan elkaar gelinkt op een extreem wrede manier: medische experimenten op Zwarte mensen.
Trigger warning: racisme, mishandeling, moord
Afbeeldingen: Gezigten uit Neerland’s West-Indien/Rijksmuseum,
Portret David Henry Gallandat / Zeeuws Museum
We weten al langere tijd dat een aantal van de grote ontdekkingen in de geneeskunde gedaan zijn over de ruggen van de tot slaaf gemaakten.
Door middel van wrede medische experimenten kwam de Amerikaanse James Marion Sims aan de titel ‘vader van de gynaecologie’. Zijn werk werd gevormd door de operaties die hij uitvoerde op 12 tot slaaf gemaakte vrouwen. Dit deed hij onder andere zonder verdoving.
En dit soort ontdekkingen werden, tot kort geleden, altijd als ‘progressie’ en ‘innovatie’ bestempeld zonder aandacht te besteden aan de wrede oorsprong van deze ‘vernieuwingen’.
Gelukkig is hier vandaag de dag meer aandacht voor. Maar wat in onze maatschappij niet genoeg naar voren komt, is het feit dat ook in Nederland het slavernijverleden en geneeskunde aan elkaar gelinkt zijn.
Want ook in de Nederlandse koloniën werden dit soort wrede medische experimenten uitgevoerd.
slavernijverleden en geneeskunde: bescherm de 'waar'
Het was sowieso al veelvoorkomend om een arts aan boord te hebben van een schip dat gebruikt werd voor mensenhandel.
Deze artsen waren verantwoordelijk voor de zorg voor de bemanning van het schip, maar ook voor de tot slaaf gemaakte mensen aan boord. Niet omdat ze zich zoveel zorgen maakten om deze mensen, maar omdat de ‘waar’ niet beschadigd aan mocht komen op de bestemming.
Dus moesten deze artsen ervoor zorgen dat deze mensen gezond bleven. Dit werd onder andere gedaan door middel van dagelijkse onderzoeken. Maar de chirurgijnen moesten ook de luchtkwaliteit aan boord in de gaten houden en de hygiëne.
Daarnaast deden ze voorschriften met betrekking tot de gezondheid van de tot slaaf gemaakten. Zo moesten kapiteins zorgen voor voldoende limoensap en palmolie aan boord en werd aangeraden om vermaak uit het thuisland mee te nemen om de gezondheid te bevorderen. Alles om de ‘koopwaar’ van ‘goede kwaliteit’ te houden. Ondertussen gingen kapiteins er wel vanuit dat ongeveer de helft van de tot slaaf gemaakten onderweg zou sterven.
Artsen verzorgden ook de medische keuring voordat deze mensen verkocht werden in hun thuisland. En een medische keuring voorafgaand aan de markt op bestemming, waar zij vervolgens weer gekocht zouden worden door een mensenhandelaar.
Deze medische keuringen waren wreed: mensen werden betast, vrouwen moesten gecheckt worden op ‘uitgezakte baarmoeders’ en een arts schrijft dat het belangrijk is om een vinger in het oog van de tot slaaf gemaakte te steken om zijn “reactie te testen”.
Inkomstenbron slavernijverleden en geneeskunde
Voor de chirurgijnen was dit een belangrijke inkomstenbron: zij verdienden een premie voor elke tot slaaf gemaakte mens die zij gezond ‘afleverden’.
Dit zorgde ervoor dat de mensenhandel in die tijd ook voor de geneeskunde een belangrijke bron van inkomsten werd. Dit werd gefaciliteerd door de verschillende racistische – incorrecte – medische theorieën die toen als onderbouwing voor de mensenhandel werden opgesteld door artsen. Veel artsen wilden dan ook carrière maken op de plantages. Zij zagen de plantages en de mensen die daar in gevangenschap leefden als een kans.
De wrede praktijken van de artsen in die tijd gingen dan ook verder dan medische keuringen. Zo stalen ze medische kennis uit de landen waar koloniën gevestigd waren en presenteerden het als hun eigen ontdekkingen in prestigieuze Europese academische tijdschriften. Maar deze artsen voerden ook medische experimenten uit op de gevangenen in de koloniën. Aangespoord door verschillende kennisgenootschappen die binnen de geneeskunde en in samenwerking met de Nederlandse staat werden opgericht.
In Europa golden nog verschillende regels met betrekking tot medische experimenten. Artsen in Europa moesten wel altijd eerst experimenteren op dieren voordat zij op mensen mochten testten. Daarnaast werden morele aspecten ook meegenomen in het experimenteren. En bij het experimenteren op overledenen was toestemming nodig.
Maar deze regels golden niet op de plantages. Daar was alleen toestemming van de plantage-eigenaar nodig. En die wilde vooral dat zijn ‘bezit’ weer zo snel mogelijk aan het werk ging. Dat betekende dat chirurgijnen zonder diploma experimenten uitvoerden zonder het belang van de patiënt daarin in overweging te nemen.
Het belang van de wetenschap – en Nederland – ging altijd voor.
medische experimenten, slavernijverleden en geneeskunde
Een van de voorbeelden van medische experimenten uitgevoerd door Nederland is David Henri Gallandat; een arts geboren in Zwitserland die vervolgens naar Nederland kwam om zijn carrière als arts te starten.
In 1751 haalde deze arts zijn chirurgijnsbevoegdheid en mocht hij in dienst van de West-Indische Compagnie (WIC) mee naar het Caraïbische gebied. Zijn carrière als arts in Nederland liep niet goed en daarom wilde hij graag naar Suriname.
Tijdens de verschillende reizen die hij maakte, schreef hij de ‘Noodige onderrichtingen voor de slaafhandelaaren‘; een boek waarin uitgelegd wordt hoe de tot slaafgemaakten ‘verzorgd’ moesten worden tijdens de oversteek om te zorgen dat zij zo gezond mogelijk aan kwamen op bestemming.
Maar naast deze ‘handleiding’ schreef Gallandat ook verschillende verslagen over medische experimenten die hij uitvoerde. Een van deze experimenten werd uitgevoerd op tot slaaf gemaakten met de Guineaworm; een parasitaire worm die overgedragen wordt via besmet drinkwater. De worm is niet dodelijk en zorgt voor een blaar en zwelling.
Er was in die tijd al een manier gevonden om de parasiet uit het lichaam te verwijderen. De experimenten die David Henri Gallandat uitvoerde, waren dus compleet overbodig en onnodig gevaarlijk. Hij liet tot slaaf gemaakten een kwikmengsel inslikken om de ‘vleesworm’ te bestrijden. Dit deed hij ook voor de ziekte framboesia (yaws); een bacteriële infectie die voorkomt in tropische klimaten.
Op dat moment wist iedereen – inclusief Gallandat – dat het gebruik van kwik gevaarlijk was. Artsen testten het middel alsnog op verschillende Zwarte mensen.
medische experimenten, slavernijverleden en geneeskunde
Een andere Nederlandse chirurgijn die wrede experimenten uitvoerde op tot slaaf gemaakten, was Gottfried Wilhelm Schilling. Hij werkte als arts op de schepen gebruikt voor mensenhandel maar vestigde zich uiteindelijk in Suriname. Daar stak hij veel tijd in het bestuderen van ziekten die de kolonies daar troffen. Zoals bijvoorbeeld lepra. Hij promoveerde uiteindelijk in Utrecht op zijn onderzoek over deze ziekte.
De behandeling van de ziekte moest volgens hem gedaan worden door middel van inheemse planten. Hoe deze Nederlandse arts aan deze kennis kwam, kennis die hem uiteindelijk een promotie opleverde, is niet helemaal duidelijk. Na zijn promotie keerde hij terug naar Suriname om zijn werk daar voort te zetten.
Dit deed hij door middel van een kamp opgericht voor leprozen. Volgens Gottfried kwam de ziekte uit Afrika en hing het samen met de ‘losbandige’ manier van leven van de tot slaaf gemaakten. Hun ‘seksuele aard’ zou een gevaar zijn voor de samenleving. Daarom zou het noodzakelijk zijn dat deze mensen in isolatie leefden.
Witte mensen die lepra hadden mochten wel gewoon thuis in quarantaine.
En zo waren er nog meer artsen die naar Suriname trokken om daar te proberen een nieuwe doorbraak te vinden. Een doorbraak die ten koste ging van het leven van de tot slaaf gemaakten. De experimenten met kwik liepen soms goed af maar veel mensen kregen er andere symptomen en ziekten voor in de plaats.
En voor veel tot slaaf gemaakten leidde dit tot verlamming, pijn of zelfs de dood.
slavernijverleden en geneeskunde: nog steeds invloed
Deze experimenten waren allemaal gebaseerd op verschillende mythes die door de artsen en geneesheren in die tijd de wereld in werden geholpen. Zo werden Afrikaanse mensen neergezet als een ‘gevaar’ voor de gezondheid van de bevolking in Europa. Dit werd vooral vaak gegooid op een ‘losse seksuele moraal’ die de kolonialisten toeschreven aan de Afrikaanse bevolking. Ze werden dan ook vaak vergeleken met ‘wilden’.
Dit neerzetten van de Zwarte bevolking als ‘anders’ zorgde ervoor dat het tot slaaf maken van die bevolking meer geaccepteerd werd. Een uitspraak als “tegengesteld aan de aard van blanke mannen” werd dan ook veel gebruikt.
De geneeskunde werd ingezet om Europa te “beschermen” tegen de Afrikaanse ‘wilden’ maar ook om dit soort verschillende te benadrukken. Dit is ook waar de rassenleer om draaide: wanneer mensen met een andere huidskleur een hele andere fysieke, intellectuele en morele ‘bouw’ hebben, kan dit gebruikt worden om mensen tegenover elkaar te zetten en ze te groeperen als ‘minder dan’ of juist ‘beter dan’. Om dan vervolgens de slavernij voor de algemene bevolking goed te praten.
Inmiddels weten we dat ras geen medische of wetenschappelijke term is en juist een sociaal construct, maar vroeger werd dit dus wel gebruikt om onjuiste uitspraken te doen over hele groepen. Zo geloofden ze vroeger dat Zwarte mensen geen bescherming tegen de zon nodig hadden of dat ze geen verdoving nodig hadden omdat ze geen pijn konden voelen.
meer erkenning slavernijverleden en geneeskunde
Dit soort theorieën en ideeën hebben nog steeds invloed op de geneeskunde van nu. Gelukkig komen we er steeds meer achter dat de ‘academische’ theorieën van toen niet kloppen. Toch worden de ontdekkingen die in die tijd gedaan zijn nog steeds vooral besproken als prestaties – compleet los van de wrede experimenten die uitgevoerd werden om tot die ontdekkingen te komen.
Daarom is het belangrijk om aandacht te blijven besteden aan dit onderdeel van Nederland’s geschiedenis.
Source: Claire Weeda: Medische experimenten in de Nederlandse slavenhandel, Verhaal van Utrecht.nl, Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme
FRIEQUE is een nieuw platform, magazine en community voor iedereen die trots is anders te zijn. We geven niet om clout: wij doen wat we doen omdat het juist is en omdat we de wereld een stukje beter willen maken.
- 00Days
- 00Hours
- 00Minutes
- 00Seconds