Zwarte Piet is racisme: waarom het geen 'onschuldige traditie' is
Sinterklaas is weer aangekomen in Nederland en dat betekent dat de eeuwenoude discussie weer oplaait. Daarom zetten wij nog een keer voor je op een rij: Zwarte Piet is racisme – hoe je het ook bekijkt.
Trigger warning: racisme, uitbuiting, mishandeling
De intocht van Sinterklaas vindt vandaag plaats en deze periode tot 6 december zorgt altijd voor onrust en spanning – en niet alleen bij kinderen. Want dit is ook altijd het moment dat volwassen mensen veel te emotioneel betrokken raken bij een feest dat bedoeld is voor kinderen die vooral blij worden van cadeaus.
De reden dat zoveel volwassenen in paniek raken? Omdat veel Nederlanders ongelukkig zijn over het feit dat het Sinterklaasfeest veel meer los komt van de bekende racistische karikatuur Zwarte Piet; de zwartgeschminkte hulp van Sinterklaas met dikke rode lippen, gouden oorbellen, kroeshaar en soms ook een heel pijnlijk Surinaams accent.
Al jaren zijn activisten druk bezig om dit racistische onderdeel van Sinterklaas uit het feest te halen (iets wat ook zo goed als gelukt is), maar er zijn genoeg witte Nederlanders die hier nog steeds niets voor voelen. Zij zeggen “Zwarte Piet is niet racistisch, het is gewoon een onschuldige traditie”. Ze houden vast aan het idee dat het ervan afhangt hoe jij je er zélf over voelt en dat Zwarte Nederlanders zelf hebben bedacht dat het hier gaat om racisme.
Maar is dat wel zo? Wij bekijken Zwarte Piet vanuit een historisch en sociaal-cultureel perspectief. De conclusie? Het is geen ‘onschuldige traditie’ – hoe je het ook bekijkt.
De geschiedenis van sinterklaas
Om in de geschiedenis van Zwarte Piet te duiken, moeten we eerst in de hele geschiedenis van het feest kruipen. Want waarom vieren wij eigenlijk Sinterklaas? Sinterklaas zoals wij hem kennen is – waarschijnlijk, want zeker weten doen we het niet – gebaseerd op een bisschop uit Zuid-Turkije. Deze Nicolaas leefde ongeveer in de vierde eeuw na Christus en zou een wonderlijke man zijn die mensen tot leven kon wekken en zeelieden van de dood redde. Dit is ook de reden waarom je deze bisschop ook vaak in havensteden terugvindt als beschermheilige.
De bisschop Nicolaas overleed op 6 december in het jaar 342 en werd toen ook heilig verklaard door de katholieke kerk. Vele jaren later werd deze heilige op veel plekken in Europa vereerd; waaronder ook in Nederland door middel van het Sinterklaasfeest. Tot de Reformatie. Op dat moment werd het land voornamelijk protestants en werd heiligenverering verboden. Dat betekent: geen Sinterklaas meer.
In verschillende landen wordt het feest naar Kerst verschoven en veranderd Sinterklaas in Père Noël of Santa Claus. Maar in Nederland waren we (toen al) zo gepassioneerd over Sinterklaas dat het onmogelijk werd om het feest helemaal te verbieden. En dat betekent dat het Sint-Nicolaasfeest in Nederland blijft bestaan en door veel families gevierd wordt met cadeaus en traktaties.
Pas in 1800 mag het Sinterklaasfeest ook weer op nationaal niveau gevierd worden. Vanwege de specerijen die de VOC het land binnenbrengt ontstaan pepernoten en speculaas en de term ‘pakjesavond’ wordt voor het eerst gebruikt in associatie met het feest.
In de tijd voor de 19e eeuw had Sinterklaas al een knecht die met hem meereist en de “stoute” kinderen straft. Maar die zag er nog niet zo uit als we hem nu kennen. Pas aan het eind van de 19e eeuw werd Zwarte Piet – de zwartgeschminkte racistische karikatuur – populair. En bleef hij meer dan 150 jaar onderdeel van het Sinterklaasfeest.
Zwarte piet is racisme: "zwart = slecht"
In de tijd voor 1850 werd Sinterklaas eigenlijk altijd alleen afgebeeld. Hij was een kindervriend maar soms ook wel een strenge man die kinderen bang maakte. Maar hij had eigenlijk altijd al een ‘knecht’; een hulpje dat vaak ook straffen uitdeelde aan de kinderen die niet luisterden. In Oostenrijk, Italië en Slovenië is dit Krampus; een soort zwarte demon met hoorns en een staart.
Volgens bepaalde experts is de knecht van Sinterklaas van oorsprong dan ook altijd een duivel geweest. En dat is waarom hij zwart zou zijn. In een Groene Amsterdammer uit 1998 wordt al geschreven over de oorsprong van Zwarte Piet. Neerlandicus Herman Pleij zegt in dat artikel dat “Sinterklaas is de tastbaar gemaakte God. En Zwarte Piet is zijn wrakende hand. De duivel!” Hij pleitte dan ook voor een nóg zwartere piet met een staart en hoorns om dat beeld nog duidelijker te maken.
In de Middeleeuwen stond ‘zwart’ inderdaad al gelijk aan ‘slecht’. De duivel is in Middeleeuwse literatuur dan ook afgebeeld als een zwarte menselijke gedaante. Tijdens het Sinterklaasfeest had Sinterklaas (gespeeld door een kind) in die tijd dan ook een stoet kinderen met zwartgeverfd gezicht mee om te schooien en uiteindelijk misdaden te plegen.
Maar wat in veel Middeleeuwse teksten naar voren komt is dat de Zwarte Afrikaanse mensen in die tijd als de duivel werden gezien puur en alleen door hun huidskleur en gedrag. De “m*ren” met hun ‘zwarte huid’ worden in veel Middeleeuwse bronnen neergezet als het kwaad. Dit gebeurd in bijvoorbeeld schilderijen of beeldhouwwerken. Zoals IsGeschiedenis schrijft: “In het toenmalige Europa bestond er weinig verschil tussen de duivel en een M**r”.
In de christelijke cultuur is ‘zwart’ en ‘duister’ uitgegroeid als een waar symbool voor het ‘demonische’ en dit was in de Middeleeuwen ook al van toepassing op mensen met een andere huidskleur. Mensen met een donkere huidskleur waren ‘vreemd’ en werden door de christelijke, Middeleeuwse cultuur direct als demonisch bestempeld; puur en alleen op basis van hun uiterlijk.
Het is dan ook niet verrassend dat de knecht van ‘God’ – Sinterklaas – een zwart persoon als manifestatie van het ‘kwaad’ krijgt; een bepaalde vorm van racisme was in de Middeleeuwen ook al levend en wel.
De geschiedenis: zwarte piet is racisme en altijd geweest
Trigger warning: in onderstaande tekst wordt slavernij, misbruik en racisme besproken en beschreven.
Maar Zwarte Piet zoals wij hem kennen is heel duidelijk geen duivel; de rode lippen, de kleding en het kroeshaar geven hem een nog menselijker uiterlijk – een karikatuur van een specifieke groep mensen, om precies te zijn. Deze Zwarte Piet komt rond 1850 tot stand, wanneer een boek van de Nederlandse onderwijzer Jan Schenkman verschijnt.
Het boek ‘Sint Nikolaas en zijn knecht’ is een geïllustreerd boek over het Sinterklaasfeest waarin verschillende onderdelen van het feest worden afgebeeld en vertelt. In de eerste editie van het boek had de knecht van Sinterklaas nog geen naam en zag hij er ook anders uit. In latere edities heeft hij opeens een pofbroek, baret en het uiterlijk dat we van hem kennen.
Dit uiterlijk is duidelijk (al heeft Jan Schenkman hier zelf niets over gezegd) geïnspireerd op de pages van de 14e tot 19e eeuw. Pages waren Zwarte kinderen die vooral vanaf de 16e eeuw door adel gebruikt werden als bedienden. Tot slaaf gemaakten, dus. Deze kinderen werden verkocht door kooplieden die ze ‘africhtten’ door middel van marteling om ‘gehoorzaam’ te zijn aan de adel die de kinderen ‘kochten’.
De kinderen waren een statussymbool en moesten de adel op hun wenken bedienen. Dit resulteerde in verschrikkelijke situaties waarin de Zwarte kinderen dansjes en liedjes op moesten voeren voor witte rijken, of situaties waarin ze structureel misbruikt werden. De kleren die deze pages droegen komen overeen met de outfit die Zwarte Piet nog steeds tot op de dag van vandaag draagt. En ook het gedrag van Zwarte Piet – het klungelige vermaak voor witte kinderen – komt overeen met de kennis die we hebben over de pages.
In het boek ‘Sint Nikolaas en zijn knecht’ wordt Sinterklaas, in tegenstelling tot eerdere afbeeldingen, opeens als een echte edelman afgebeeld mét het ultieme statussymbool: een Zwarte page. In 1850 was de slavernij in Nederlandse koloniën nog in volle gang en de koppeling tussen Zwarte Piet en het slavernijverleden is niet meer te negeren.
De Nederlandse historica Elisabeth Koning legt ook het verband tussen blackface minstrelshows en Zwarte Piet; shows die in Amerika begonnen maar ook uiteindelijk naar Europa kwamen. In Nederland werd ‘De Hut van Oom Tom’ opgevoerd; een show over een plantage mét – ook in Nederland – blackface acteurs.
Op Oudejaarsavond konden Nederlandse en Vlaamse gezinnen genieten van de ‘Black and White Minstrel Show’ die nog tot 1978 op de BBC werden uitgezonden met verschillende blackface acteurs die er uitzagen als karikaturen van Zwarte mensen. Deze karikaturen kwamen ook terug in oude strips en tekenfilms zoals ‘Kuifje in Afrika’.
Volgens Elisabeth Koning kwamen de minstrelshows in de 19e eeuw naar Nederland; precies op het moment dat ook Zwarte Piet zijn nieuwe uiterlijk kreeg. Het feit dat Zwarte Piet uiteindelijk in sommige gevallen ook een Surinaams accent kreeg helpt niet mee om de beschuldigingen van racisme te vermijden.
Kortom; er zijn verschillende connecties te vinden tussen Zwarte Piet en het slavernijverleden en racisme. Maar dat er een connectie ligt is dus niet te ontkennen. Hoe je het ook bekijkt.
Verschillende verhalen om 'zwarte piet is racisme' te ontkrachten
Verschillende Nederlanders proberen de oorsprong van Zwarte Piet mooier te maken om zo de connectie met racisme weg te halen. Zo is het verhaal dat veel kinderen vertelt wordt dat Zwarte Piet zo zwart is geworden omdat hij elk jaar zoveel schoorstenen in en uit moet.
Waarom hij daardoor ook zwart kroeshaar en rode lippen van heeft gekregen wordt daar niet bij uitgelegd. Dat de kerstman in Amerika ook constant in en uit schoorstenen klimt maar nog steeds hartstikke wit is, wordt ook voor het gemak genegeerd.
En als witte kinderen accepteer je dat verhaal en klinkt het redelijk onschuldig. Maar het krijgt een veel viezere nasmaak als je hoort van Zwarte kinderen dat ze regelmatig uitgescholden worden. Dit verhaal weerhoudt witte kinderen er namelijk niet van om Zwarte Nederlandse kinderen voor ‘zwarte piet’ uit te maken.
Een ander verhaal – wat niet per se beter is – is dat van de dankbare tot slaaf gemaakte. In dit verhaal zou Sinterklaas in Turkije een Zwart kind met de naam Piter hebben gekocht om hem te ‘bevrijden’ van zijn leven als tot slaaf gemaakte. En omdat Piter de Sint zo dankbaar was, besloot hij vrijwillig zijn knecht te worden.
Dit verhaal is niet per se beter omdat dit het idee in stand houdt dat er zoiets bestaat als een ‘blije slaaf’; iemand die het zo goed heeft bij zijn witte ‘meester’ dat hij het helemaal niet erg vindt om voor altijd in dienst te staan van een ander en zijn eigen rechten op te geven. Dit wordt vaak in landen als de Verenigde Staten gebruikt om het slavernijverleden te bagataliseren en te doen alsof het allemaal niet zo erg was want: sommige tot slaaf gemaakten hadden het zo goed als tot slaaf gemaakte! Alsof het zijn van een gevangene niet in en op zichzelf een verschrikking is.
Dit verhaal speelt ook in op de ‘witte redder’ waarin de witte man neergezet wordt als een held zonder wie de niet-witte mensen nooit succesvol zouden zijn. Sinterklaas de witte man was de held zonder wie Piter nooit zo’n mooi leven zou hebben. En dan vergeten we even dat de witte man ook precies de reden is waarom Piter überhaupt tot slaaf gemaakt was.
Zwarte piet is racisme – en is dat al jaren
Maar waarom moet Zwarte Piet veranderen? Waarom nu ‘opeens’? Zwarte Piet zoals wij hem kennen bestaat als sinds het eind van de 19e eeuw. En veel mensen denken dat de eerste klachten rondom het karikatuur pas in het begin van de 21e eeuw kwamen. Maar dat is niet waar. De allereerste klachten die bekend zijn over het racistische uiterlijk van Piet komen al uit 1927. En er is een grote kans dat er voor die tijd ook al kritiek bestond.
Historiek deed onderzoek naar de onvrede rond Zwarte Piet en vond dat de eerste klachten te maken hadden met Nederlanders die Zwarte mensen uitscholden voor Zwarte Piet. In 1927 moest een Zwarte man voor de rechter verschijnen omdat hij een medewerker van de haven had geslagen die hem uitgescholden had. Hij vertelde dat “Zwarte mensen in Nederland voortdurend worden uitgemaakt voor Zwarte Piet”.
Dit soort zaken kwamen vaker voor de rechter en opvallend genoeg werden deze vaak in het voordeel van de dader beslist omdat de rechter het motief van de Zwarte mannen wel begreep. Historiek schrijft: “In de negentig jaar die er sinds 1927 zijn verstreken, zijn er heel wat meldingen gedaan van vergelijkbare pesterijen. Het gebeurt in het openbaar vervoer, op de werkvloer, op het schoolplein of de openbare weg.”
Trigger warning: in onderstaande filmpje is iemand in blackface te zien. De documentaire wil laten zien hoe mensen in het Verenigd Koninkrijk reageren op de racistische karikatuur Zwarte Piet. Ook komt de van verkrachting beschuldigde Russel Brand voor in het filmpje.
Maar de eerste publicatie over het commentaar kwam in 1930 met het ‘N****-nummer’ van De Groene Amsterdammer. En hoewel het nummer alsnog voornamelijk door witte journalisten gevuld werd, werd blackface bekritiseerd en ook het Sinterklaasfeest. Dat leidde nog niet naar een grote landelijke discussie, maar iedereen van buiten Nederland die Zwarte Piet zag of over hem hoorde reageerde al met afschuw. Want zij wisten allemaal wat dat betekende: racisme.
Toen een jeep van het Amerikaanse leger in Limburg in 1944 gebruikt zou worden voor Sint en Piet, waren de Zwarte Amerikaanse soldaten hier fel op tegen. Volgens een publicatie van Vrij Nederland uit die tijd: “Men moest den protesteerenden [de zwarte Amerikaanse soldaten] duidelijk maken, dat Pietermanknecht een hoogst onschuldige grap is. Men moest Nederlanders uitleggen, dat er grapjes zijn, die anderen met den besten wil van de wereld niet onschuldig kunnen opvatten, hoe goed ook bedoeld.”
Van 'zwarte piet is racisme' tot 'kick out zwarte piet'
Maar toch bleef de discussie rond Zwarte Piet op de achtergrond. Echt verzet kwam in 1963 op een lagere school in Noord-Brabant. Daar weigerde Arnold Ras Zwarte Pieten op het Sinterklaasfeest op school. Zijn argument? Zwarte Piet is pijnlijk voor mensen van kleur. Het feest ging door met Sinterklaas maar zónder Pieten.
In 1987 praatte Gerda Havertong over Zwarte Piet; ze vertelt Pino dat ze het lastig vindt om uitgescholden te worden voor Zwarte Piet. Maar ook dit zorgt nog niet voor een nationale discussie.
Op televisie wordt de discussie voor het eerst gehouden in 1989. In het VPRO-programma Bij Lobith komt een grote groep witte Pieten de studio in gerent om een protestlied te zingen. Vanaf dan wordt het gesprek steeds groter en vaker gevoerd.
2010 wordt vaak gezien als het punt waarop de discussie zo groot werd dat hij eigenlijk niet meer genegeerd kon worden dan richten Jerry Afriyie en Raul Balai de stichting Nederland Wordt Beter (NLWB) op. In 2011 wordt vanuit hier de actiegroep ‘Zwarte Piet is Racisme’ opgericht die vervolgens in 2014 starten met ‘Kick Out Zwarte Piet’.
Op het moment van oprichten stelde NLWB drie doelen op voor de organisatie. Die drie doelen zijn: het afschaffen van Zwarte Piet in de publieke ruimte, beter onderwijs op het gebied van het koloniale slavernijverleden en 1 juli als nationale vrije dag. En die doelen zijn zo goed als bereikt. De discussie over Zwarte Piet is niet meer uit het Sinterklaasfeest weg te denken en overal weten mensen van de racistische kenmerken van de karikatuur – of je het er nu wel of niet mee eens bent.
Dus hoewel Zwarte Piet nog niet helemaal verdwenen is, is het sentiment zeker veranderd. Raul Balai vertelt AT5: “Als jij nu als Zwarte Piet de straat op gaat, weet iedereen dat je bewust met iets racistisch bezig bent.” KOZP zal dit jaar nog op twee plekken demonstreren (Texel en Yerseke) – voor de laatste keer. Jerry Afriyie vertelt AT5: “We hebben gedaan wat we moesten doen. Maar nu is het echt tijd dat de samenleving het stokje overneemt.”
En dat doen wij door middel van dit artikel. Want het is duidelijk: Zwarte Piet is racisme. En racisme – en Zwarte Piet – heeft geen plek in de Nederlandse maatschappij.
Image by: Freepik
Source: De Groene Amsterdammer, Stop Blackface, VRT, NPOKennis, Groninger Krant, Jon Kaneko-James, Acta Universitatis Wratislaviensis, IsGeschiedenis, Kick Out Zwarte Piet, Historiek, Andere Tijden, At5
DIT IS FRIEQUE
FRIEQUE is een nieuw platform, magazine en community voor iedereen die trots is anders te zijn. We geven niet om clout: wij doen wat we doen omdat het juist is en omdat we de wereld een stukje beter willen maken.
- 00Days
- 00Hours
- 00Minutes
- 00Seconds